хар

Wiktionary-с
Шууд очих: залуурдлага, хайлт
Хар өнгө

Монголоор[засварлах]

Үгийн гарал[засварлах]

Ха язгуур нь арга шинжит аугаа бөгөөд чанд, хүчтэй чанарт саланги тусгаар байдалт гэсэн үндсэн утгатай.

Үгийн дуудлага[засварлах]

[xar]

Үндэсний бичиг[засварлах]

ᠬᠠᠷ qar (хар) хар хар чимээ
ᠬᠠᠷ ᠠ qar-a (хар-а) хар өнгө
ᠬᠠᠷᠠ qara (хара) харах үзэх
ᠬᠠᠷᠠ qara (хара) асрах, халамжлах
ᠬᠠᠷᠠ ᠡ qara a (хар аа) хар аа /сайрхах, шоолох утга/
ᠬᠠᠷᠤ qaru (хар) шүүрдэх, самардах

Үгийн утга[засварлах]

I тэм.
  1. Цагааны эсрэг өнгө
  2. шилж. Муу, сөрөг
  3. шилж. Хүнд хүчир
  4. шилж. Хир буртаг
  5. шилж. Төрийн, шашны биш, энгийн
  6. шилж. Ганц, өөрийн, хувь
  7. шилж. Хольцгүй, дан
  8. шилж. Өөрийн бус, гадны
  9. шилж. Гяндан
  10. шилж. Эзгүй, орхигдсон
II үйл.
  1. Харах хэмээх үгийн үндэс, нүдээр үзэх
  2. Харж асрах, халамжлах
  3. Шүүрэх, самардах
III.
  1. хар аа! сайрхах, шоолох утга
IV.
  1. хар хар чимээ. (хатуу юм унах, хавирахад гарах дуу чимээ)

Холбоо үг[засварлах]

хар ногоон - ногоон өнгөнд хар өнгө холилдсон нь
хар хүрэн - гүн хүрэн өнгө
хар араа - малын ус, өвс, эрдэс тэжээлд фтор илүүдэж араа, үүдэн шүд хар, бор өнгийн толботой болж харлах малын эрдэс солилцооны өвчин
хар байван - нэгэн зүйл хужир
хар бор - харавтар будагт бяцхан цайвар өнгө хольцолдсоныг нь
хар газар - цасгүй газар
хар гурил - хөх тарианы гурил
хар гэр - а.ядуу бор гэр; б.шилж. шорон
хар дэл - дэл гэдэг ургамлын үрийн харыг нь
хар лам - Христийн шашны лам
хараар наадах - шатрын харыг эзэмшин наадах
хар нүх од. орон - хэдэн сая нарны масс нэг цэгт хуримтлагдах үед бий болдог физикийн гайхамшигтай огторгуйн биет
хар саарал - а.харавтар будагт цайруу өнгө хольцолдсон нь; б.морь малын тод хараас бяцхан бүдэг хар зүсэм
хар сүлд түүх. хуучир. - Монголын нэгдсэн тулгар төр байгуулагдсан үеэс эхлэн хэрэглэж ирсэн дайсныг айлгах догшин зүс бүхий хар өнгийн хялгасаар хийсэн эртний монгол цэргийн туг. Хар сүлдний орой нь жадны хэлбэртэй, нэг тохой шахам урт, хоёр талдаа иртэй, голоороо зузаан, дороо онгитой төмөр эд байдаг. Онгины дээр дугираг мөнгөн цар байх ба царны хөвөөг дагуулан наян нэгэн нүхнээс хар хялгасан гөхлөө ямааны зүсмэл арьсаар тогтооно. Энэ арьсыг тасам гэдэг. Царны голын нүхээр тугныхаа ишийг оруулан жадныхаа онгинд шургуулдаг.Энэ ишийг сүлдний шилбэ гэдэг
хар сувай - ерөөс хээл авдаггүй эм мал
хар талх - хөх тарианы гурилааар хийсэн талх
хар тос - олсны үрийг шахаж авсан тос
хар тугалга - хорголж, зөөлөн бөгөөд хүнд, хөхөвтөр өнгийн төмөрлөг
хар ус - а.ширгэхгүй, дороос ундарга бүхий тогтмол ус; б.шилж. архи
хар хас эрдэс. - бараан хар өнгөтэй нэгэн зүйлийн хас чулуу
хар хөл - буржгар бөгөөд тачир үстэй хонь, каракуль
хар хөлийн арьс - каракуль арьс
хар хөрс - тариалан тарихад тохиромжтой үржил шим бүхий бор хөрс
хар хөх - гүн хөх
хар хусам - түлэгдэж харалсан хусам
хар хээр - харавтарт улаавтар, шаравтар өнгө бяцхан холилдсон зүсэм
хар цай - а.нэгэн зүйл цай, шахмал, задгай хоёр зүйл бий; б.сүлээгүй цай
хар шороо - хар хөрсний шороо
хар нүд - а.хүний хүүхэн хараа цэцгий; б.хонины ухархайн хар үс
хар цагааны газар - хар, цагаан юм ялгагдах хэмжээний газар
хар саарь - хар сарьс
хар сарьс - битүү туурайтны хондлойн арьсаар элдэж хийсэн илэг
хар тавхай - тавхайны ёроол
хар хувцастнууд - улсын аюулгүй байдалд онц ноцтой хор хохирол учруулах гэмт халдлага, гэмт хэрэгтний эсрэг ажиллах тусгай бэлтгэгдсэн цэрэгжсэн бие бүрэлдэхүүн
хар чийг - үдэш, шөнийн цагт буух чийг
хар шал - жинхэнэ банзан шалны доорх шургааг шал
хар ямаацах тогл. - хүүхэд ямаа, чоно, эзэн хүн, хоточ нохой болон, хүн нохой нь чононоос ямаагаа хамгаалж наадах
ертөнцийн гурван хар - тостойгоос тогоо хар, билигтэйгээс бэх хар, амттайгаас архи хар, айраг цагаанаас гарч байвч архи нэг хар, арчиж зүлгэж байвч тогоо нэг хар, алт мөнгөөр чимж байвч үс нэг хар
хар нүдэн - нүднийхээ тойронд хартай малын зүсэм
хар хяруу - хүйтэн, дулаан ээлжлэн өөрчлөгдөх нөхцөлд хөрсний гадарга дээр үүсэх нимгэн мөсөн бүрхүүл
хар амар амьт. - амар загастай адил болоод хөх гэрэлтэй нэгэн зүйл загас, мах сайнгүй, зохимж муутай, цөсөөр нь нүдний өвчин засна
хар галуу амьт. - бие хар, хошуу матаастай, хэрээнээс томхон, нэгэн зүйл галуу
хар голио амьт. - үнсэн өнгөтэй болоод харавтар, жигүүргүй, хэвэл том, түрс орхихгүй, хэвлээсээ хорхой гаргадаг голио
хар гургуул амьт. - хэлбэр гургуултай адил бөгөөд бараан өнгөтэй шувуу
хар дэлэнч амьт. - нэгэн зүйл жижигхэн ялаа, төрөл зүйл олон
хар нүдэн амьт. - начин шувууны адил болоод бяцхан нэгэн зүйл махчин шувуу
хар овууна амьт. - ар жигүүр бараан, улаан таш гэдэг шувуу
хар өрөв амьт. - бие цагаан, омруу чандар харавтар өрөв
хар сойр амьт. - сойр шувууны нэгэн зүйл
хар тогоруу амьт. - тогоруу шувууны нэгэн зүйл
хар үнэг амьт. - цагаан сортой, хар үстэй үнэг
хар хайга амьт. - өргөн хавтгай хэлбэртэй нэг зүйл загас
хар хөхөө амьт. - толгой, нуруу бараавтархан, сүүлэндээ цагаан чандартай, охор хөлтэй, тавгийн өмнө хойноо хошоод хуруутай нэгэн зүйл шувуу
хар хул амьт. - барс шиг бидэртэй, таван хумстай, өргөн цагаан нүүртэй нэгэн зүйл араатан амьтан, гавшгай бөгөөд догшин
хар хулан амьт. - янз үнэгтэй адил болоод хар, үхрийн толгой шиг толгойтой, ганц эвэртэй, жил удвал хайрс ургадаг, сүрхий махчин араатан амьтан
хар агар урга. - цайвар хөхөвтөр өнгөтэй, сайхан үнэртэй мод
хар балчиргана урга. - агширганын өөр нэр
хар будаа урга. - хар хальстай жижиг шар будаа, зэрлэг, таримал хоёр зүйл байдаг
хар бурам урга. - чихрийн ургамлын чихрийг боловсруулан аваад үлдсэн шаарыг хорхоглон өтгөрүүлж хийсэн нэгэн зүйл чихэрлэг идээ, зэрлэг ургасан зэгс, хулсны түрүүнээс гарах нь бий
хар гүйлс урга. - модноос ургадаг, түүхийдээ ногоон, боловсормогц шаравтархан өнгөтэй болно, утаагаар утвал харавтархан өнгөтэй болно, маш исгэлэн амттай нэгэн зүйл жимс
хар даль урга. - далийн төрлийн ургамал
хар зээргэнэ урга. - морин зээргэнийн өөр нэр
хар маалинга ургамал - хальсны өнгө хар нэг зүйл маалинга
хар майлс урга. - илжгэн чих, хурмагийн мод
хар мод урга. - харгай мод
хар мөөг урга. - доторх салбан нь хатахдаа хар болдог дэлбэгэр мөөг
хар нэрс урга. - нэгэн зүйл жимсгэнэ
хар тамхи урга. - а.намуу цэцгийн төрөл, урт бөгөөд том навчтай, шар буюу улаан цэцэгтэй ургамал; б.мөн ургамлын гүйцэд боловсроогүй байхад огтолж, сүүн мэт шүүсийг авч хатаасныг нь
хар хамаг урга. - хар хамхаг
хар хамхаг урга. - элсэрхэг улангир газарт ургах бутархаг өвс
хар хус урга. - хөхөвтөр өнгийн арзгар үйс, зууван навч, нягт ширхэгтэй тураг мод
хар хэрээ урга. - нэгэн зүйлийн бараан шувуу
хар чийр урга. - гоньдын нэгэн зүйл
хар шаваг урга. - шавгийн төрлийн нэгэн зүйл бут; елхэндэг
хар шарилж урга. - шарилжны төрлийн нэгэн зүйл
хар борви - тэмээний тойгны дотор талд их өвчин орж, хавдах
хар дэлэн - хонь ямааны сүү гарахгүй болох нэгэн зүйл халдварт өвчин, их төлөв дэлэн нь хавдаж, сүү нь ширгэнэ
хар цэцэг - а.цагаан цэцэг өвчин буруугаар эрхэж хүндэрсэн нь; б.хонинд тохиолдох нэгэн зүйл өвчин
хар ёртон - бүтэлгүй муу этгээд
хар өдөр - муу өдөр
хар ёр - өлзий бусын муу учрал
хар үйл - зүй зарчмаас гаж, муу үйлс
хар дотортой - муу санаатай
хар болох - а.хиртэх, б.шилж. энгийн иргэн болох
хар бороон дундуур - яг бороо орж байхад, ийм их бороонд дундуур хэмээн төвөгшөөх нь
хар өглөөгүүр - ийм эрт, өглөө эрт яршиг удаад
хар шуурганаар - очиж очиж шуургатай үеэр төвөг удах
хар бага нас - нялх балчир нас
хар бага наснаас - балчир бага наснаасаа
хар үүрээр - маш эрт
хар болох - а.хир буртагтай болох; б.лам дүрмээ өөрчлөх
хар иргэн - а.эгэл ард, жирийн ард; б.сахил санвааргүй хүн
хар тэргүүт - а.энгийн иргэн; б.хамаг хүмүүс, хүн төрөлхтөн
хар хүн - а.эр, эм бололцогчдын эрийг нь; нөхөр; б.лам биш, ердийн эр хүн
хар хүн нь эзгүй - нөхөр нь эзгүй
төрийн хар хүн - төрийн албан хаагч
хар ухаан - төрөлхийн ухаан, ажил амьдралаас олж авсан мэдлэг, ухаан
хар амь - өөрийн амь
хар амиа бодох - зөвхөн өөрийгөө бодох, амин хувиа хичээх
хар бие - ганц бие
хар биеэрээ зүтгэх - а.ганцаар зүтгэх; б.багаж зэвсэг болох юмгүй зүтгэх
хар толгой - а.буурал ороогүй хар үстэй; б.шилж. ганц өөрийн биеэр
хар толгойдоо гомдох - өөрөө өөртөө гомдох
хар архи - спиртын хэмжээ нь их архи
хар мах - өөхгүй мах
хар айраг - дан цагаан гүүний сүүг тусгай нарийн аргаар исгэж хийсэн айраг
хар сүү - дан хар зүсмийн гүүний сүү
хар тарга - өөх суулгүйгээр таргалах нь
хар мах - өөхгүй мах
хар элэгтэн - а.муу санаатан; б.нэг удам угсааны бус хүн
хар гэр - шорон
хар нутаг - айл нь нүүсэн эзгүй бууц
хар нутагт хаягдах - айлын буурин дээр үлдэх
хар салхи - ихэнхдээ далай, далайн эрэг орчмын газар үүсдэг маш хүчтэй хуй, салхи
хар ихтэй - маш их хартай, маш их сэрддэг
хар авах - муу санах, сэжиглэх
хар буух - харамсан гэмших, хайран юм гэж сэтгэл гутрах, гутрангуй сэтгэл төрөх
арван хар нүгэл шашин. - арван цагаан буян гэдгийн нөгөө эсрэг үйл
хар хар хийх - хатуу юмны унах, хавирахад чимээ гарах
хар хүр хийх - нохойн довтлон дайрах, хуцан ухасхийх
хар яр хийх - а.хатуу зүйл хавиралдах; б.хэрэлдэх янз байдал гаргах

Хоршоо үг[засварлах]

  • хар бараан - а.хар өнгө нь дийлсэн; б.гэгээлэг, өнгөлөг шинж чанар дутмаг байдал
  • хар бор - а.хар өнгөнд цайвар өнгө хольцолдсон нь; б.эгэл боргил, хатуу хөтүү
  • хар цагаан - а.харилцан эсрэг тэсрэг хоёр өнгө; б.сайн муу
  • хар даг - хир буртаг
  • хар сэр - хардах санаа
  • хар буруу - муу, үл итгэх
  • хар хор - атаархуу сэтгэл, бусдын сайнд хорссон буюу хэтэрхий хартай сэтгэл
  • бичиг хар - бичиг хэрэг болон бусад зүйл
  • данс хар - аливаа тоо бүртгэл ажил хэргийг тэмдэглэх дэвтэр
  • мал хар - мал хөрөнгө
  • хүн хар - хүн амьтан, бас бус хүмүүс

Ойролцоо үг[засварлах]

бараан
үз

Эсрэг үг[засварлах]

цагаан

Өвөрмөц хэлц[засварлах]

хар хайрцагны бодлого - төрийн нууц бодлого
хар цагаан дуугүй - сайн муу үггүй, таг дуугүй
хар нүд хага татах - нойрноос дөнгөж сэрэх
хар нүд хамхих - унтах
хар нүд хуулах - хар нүд хага татах
хар нүдэн хийх - айрганд архи холих
хар толбо - гутамшигт муу нэр
хар ус - архи
хар хамраараа таслуулах - ээлж дугаартай юманд орох гээд орж чадалгүй яг урдуураа таслуулах
хар цагаан дуугүй - таг дуугүй, сайн муу ямар ч үгүй байх
хар цагааныг ялгах - зөв буруу, сайн мууг ялгах
хар элэгтэй - а.дотно биш; б.төрөл садан биш
хар шоргоолж шиг - тоймгүй олон, маш олон
хар хэл ам - бусдын хэлэх муу үг, яриа
хар хэл ам хүрэх - хүний муу хэлснээс болж ажил үйл бүтэлгүйтэх
хар хэлд идүүлэх - хүний хов жив, муу ярианы бай болох
хар амтай - муу амтай, дандаа муу юм ярьж явдаг
хар мөртэй - муу үйлстэй, бусдад дандаа гай болж явдаг
хар хөө - гай уршиг чирэх юм
хар дотортой - муу санаатай
хар буух - харамсах сэтгэл төрөх
хар дарах - аймаар муухай зүүд зүүдлэх
хар авах - сэжиглэх, муу санах~Тэр үйлдэл нь цагдаа нарт хар авах үүсвэрийг тавьж өгсөн.
хар амиа бодох/борлуулах/хоохойлох - зөвхөн хувь амиа л бодох~Хүү минь зожиг яваа даа, хар амиа бодсон олиггүй хүн болж магадгүй (Д.Намдаг, Ядмаа). ~Төр донсолж, түмэн үймж байгаа хатуу цагт олны төлөө тэмцлээс аймхай туулай шиг зугтааж, зөвхөн хар амиа бодож явах таарах уу даа (Ч.Лодойдамба, Тунгалаг тамир).
хар амиа борлуулах - хувиа хичээх~Сэрээнэн гуай ягштал хар амиа борлуулдаг хүн (Л.Ванган, Жож Сэрээнэн).
хар амлах - муу амлах~Харамчийнхан яадаг бол гар тэнийхгүйдээ гэж хар амлацгаасан улс гайхаж гүйцэв (Д.Цоодол, Харамчийнхны дууль).
хар амь - өөрийн бие, тус бие, амь биеийн хүндэтгэл хэллэг~Хар амиа бодож байгаад хэдэн гацааны хонинд хамуу өвчин дэлгэрүүлбэл хэний муу болох билээ (Чимэддорж нар, Хонь). ~Эдгээр бүхэн нь гонцгийн хар амь, ганцхан дугуйлангийнхаа нэр хүнд, ашиг тусын төлөө бүхий л хөдөө нутгийн өвс бэлчээрийг хорлож байгааг гэрчилсэн юм (Малчинхүү, Сантын голын хөвгүүнд). ~Төмөрийг өөрийнх нь амьдралд тохиолдсон юмаа яриад дуусахад Хуяг тамхи татаж баахан дуугүй бодол болон сууснаа “Та чадалтай, сайхан санаатай хүн. Гэвч төр донсолж түмэн үймж байгаа хатуу цагт олны төлөө тэмцэхээс аймхай туулай шиг зугатаж зөвхөн хар амиа бодож явна” гэж шууд зэмлэв (Ч.Лодойдамба, Тунгалаг тамир).
хар болох - лам байснаасаа эгэл болж эхнэр авах~Хүү минь чи багшийгаа таалал төгсөхөд хар болсон хэрэг үү? (Ч.Лодойдамба, Тунгалаг тамир).
хар болох - энгийн иргэн болох~Банди нарыг хар болгож, сургуульд оруулах гэдэг бол хувьсгалын чухал ажил (Ч.Лодойдамба, Тунгалаг тамир).
хар буруу - үйл явдалд арга дэмтэй биш, цул гүжирлэх дөжирлөхөөр тэсвэр даац гаргах зэргийн зан~Та хоёрт хар буруу санадаг тэр хүмүүс алаг үрийг чинь ч сүйтгэхээс сийхгүй шүү (Ш.Ванчаарай, Хар нүдэн Гульнар).
хар буруу санаагүй - цайлган цагаан~Би үүнийг арга мэхээр дийлсэн шүү дээ. Энэ надад хар буруу санаагүй гэж бодлоо (Эрнест Хэмингуэй, Өвгөн, тэнгис хоёр).
хар буруу санах - сэжиглэн муу санаа өвөрлөх~Аль ч шашны номлолд байдаг амьтны амь таслах, бусдад хар буруу санах үйлийг тэвчихийг хичээдэг.
хар буудал дээр хаягдах/хоцрох - хоосон хоцрох~Улс амьтны зулбан дүрвэхэд эхийн бие өвчтэй муу байснаас хар буудал дээр ганцаар хоцорсныг Дорж Самбуугаас тодорхой сонссон байлаа (Д.Намдаг, Цаг төрийн үймээн).
хар буух - харамсах сэтгэл төрөх~Чанцал эр юугаа ширтэн, үр үргүй, нэр нэргүй ухаан балай энэ маань хичнээхэн явах билээ гэж бодоход нь ханилсны төлөө хар буусан сэтгэл дорхноо дарагдана (З.Баттулга, Хөх тэнгэр).
хар бяр [тэнхээ] - хүч тэнхээ, тамир~Толгой нь дахиад эргэсэн ч, өвгөн том загасыг хар тэнхээгээрээ татсаар л байлаа (Эрнест Хэмингуэй, Өвгөн, тэнгис хоёр).
хар газрыг нь хагалж, хамуутай үхрийг нь хариулах - хүнд зарцлагдах, боолчлогдох~Угаас хар газар хагалж, хамуутай үхэр хариулах тавилантай хүн шүү дээ.
хар гэзэг асгарах - үсээ задгайлах~Гүржав хөшгийг долоовор хуруугаараа бяцхан завсар гаргаж харвал гэрийн эзэгтэй зүүн орон дээр урт хар гэзгээ асгаруулан самнаж сууна (С.Эрдэнэ, Атаархал).
хар гэр - (хуучир.) шорон гяндан~Хээр морь өгсөн хүний нэрийг асууж аваагүй болохоор буулгах эзэн буцах зам байсангүй. Гэвч хилс хэргийг яаж хүлээх билээ. Баахан эрүүдэж байгаад гав гинжилж, хар гэрт хорив (Ч.Лодойдамба, Тунгалаг тамир).
хар гүйхээрээ - хамаг хурдаар, хурднаар, яаран~...сэтгэл нь сэргэн буцах эргэх тухай хүү нь дурсахгүй байсанд Дэжид иймэрхүү байвал ганц хоёр ч болсон хоног энэ хавьдаа байя хэмээн дотроо шийдэж байтал хүү нь “морьтой хүн айсуй” хэмээн хар гүйхээрээ орж ирж эхдээ хэлчихээд гүйн гарав (Д.Батбаяр, Цахилж яваа гөрөөс).
хар дарах - муухай зүүд зүүдлэх~Сэргэлэн түр дуг хийгээд хар дарж сэрснийг эс тооцвол энэ шөнө энүүхэн тасалгаанд арван зовхи хоромхон ч үл хамхив (М.Цэдэндорж, Нэгэн дурлалын түүх). ~Өнөө таван зуун саяын зээлийн чинь өр үе үе өндөлзөөд, халуун тамд талхиулж байна гэж хар дараад огт унтахаа байсан, мөд галзуурах байх аа (Г.Дамба, Боохойн гижиг).
хар дотортой - муу санаатай~Дархан охиноо буруутан гэж бодохгүй боловч цаадах нь хар дотортой хүн байсан гэхэд нэг л хачин (С.Эрдэнэ, Амьд явсан хүн). ~Би бүх учрыг дуулсан хойно чамайг ёстой хөө шиг хар дотортой муухай амьтан байж гэж хэлчихээс өөр үг алга гэхэд, Базар нүдээ ёлтолзуулан дорогш харж... (С.Эрдэнэ, Ихэр толгодын дунд).
хар зүрх - муу санаа, хор ёртой санаа~Уухай яг таарна, “Ван, Зан, Жиян, Юу дөрвөн хүний бүлэг”-ийг хэлж байна. Тэд бол хүмүүсийг хорлодог хар зүрх, хүйтэн элэгтэй болохоор “дөрвөн хортон” гэсэн юм. Тэд хүндэт хайрт Зва ерөнхий сайдыг минь хайрлаж хүндлэхгүй мөртөө хавчин хорлосоор байгаад манаас даанч эрт ангижруулсан юм (М.Асар, Тотгон дээрх цагаан хуар).
хар мөртэй - муу үйлстэй, бусдад дандаа гай болж явдаг~Юм гэдэг хар мөртэй шүү! Данигай минь. Буруу хийсэн үйл лайг чинь чи биш юмаа гэхэд хэн нэг нь үүрч мэднэ шүү (Т.Бум-Эрдэнэ, Хувь заяаны хэлхээ).
хар нүд хага татах - (үл тааш.) нойрноос дөнгөж сэрэх~Ширчин хар өглөө арайхийж хар нүд хага татаад, хараал хийж гардаг чинь яасан жигтэй юм бэ? (Б.Ринчен, Үүрийн туяа).
хар нүд хамхих - унтах~Хар нүд хамхив уу, үгүй юу гэснийг мэдсэн юм шиг шуугиж шаагиад яачихсан амьтад вэ? гэсээр хөдөөнөөс дөнгөж ирээд унтсан Найдан өвгөн гарч ирэхэд Зоригт ч дагалдан гарч ирлээ (М.Цэдэндорж, Ёстой чөтгөрийн тухай өгүүллэг).
хар нүд хуулах - хар нүд хага татах~Ингээд захирагч... адуучин Гөлгөөдөө хамаг найдвараа тавьж нэгэн шөнийг нойр бүтэн цааш түлхсэн л байвал өглөө хар нүд хуулангуут Гөлгөө хаана явна? Адуу бүрэн ойрхон байгаа л байхдаа гэж өгүүлдэг хэдэн үгтэй болжээ (Б.Бааст, Хунгийн дууль).
хар нүдэн хийх/өргөх - айрганд архи холих~Бүр таг чиг болоход нь хатан нь гайхан харвал, хаан гүн бодолд автсан байв. –Та юугаа ингэж бясалгаа юм бэ? Одоо орондоо очиж хар нүдэн өргөж цэнгэнэ шүү дээ гэв (Д.Маам, Газар шороо).
хар санах - муу санаа агуулах~Хүүхэн, өөрийгөө цулбуурдах нь уу гэж хардан, ухасхийн хурдлахаар морио давирснаа, Товууг хээв нэг зэрэгцэн ирж ерийн зүйл ярин алхуулахад дэмий хар санаснаа огоорч ханьсан галигуулав (С.Дашдооров, Оосор бүчгүй орчлон).
хар толбо - гутамшигт муу нэр~Сургуулиас хөөгдөнө гэдэг чинь бүх насаараа салахгүй хар толботой болно гэсэн үг (Ч.Лодойдамба, Нэгэн ангийнхан). ~Найзын маань ярьсан яриа гэвэл эл яриа энд миний бичиж байгаагаас хамаагүй дэлгэрэнгүй бөгөөд тиймээрээ зүрхэнд минь хэдэн давхар бөөн хар толбо болон эргэлдэнэ (Д.Намдаг, Дүгнэлт).
хар толгой, бор ходоодоо борлуулах - өөрийгөө бодох, зөвхөн амиа хичээх~Зөвхөн хар толгой, бор ходоодоо борлуулдаг бол яах вэ гэхсэн (С.Товуудорж, Уранхай дээлт).
хар толгойгоо даах - бие даах, амиа аргалах~Одооноос гэр бүлээсээ мөнгө авахгүй болсон учраас өөрийнхөө хар толгойгоо даах боллоо.
хар толгойгоо зэмлэх - биеэ буруушаах~Би огоорвол эцэстээ хар толгойгоо зэмлэх болно. Үүнээс болж би насан турш гутрах болно. Надад тийм гутамшгаас илүү муу юм алга (Стендал, Улааныхан ба харынхан).
хар толгойгоороо үзэх - биеэрээ туулж өнгөрүүлэх~Одоо зовлонгоос салбал салах болсон л доо. Хүмүүн хорвоод илүүдэх гэгч болдгийг хар толгойгоороо үзлээ (Л.Пүрэвдорж, Зовлон).
хар толгойдоо булуу хураах/хар чирэх - биедээ гай тарих~Тэгээд заяа нь мэдтүгэй, бөөрөнхий хорвоод юу эс болохыг тэр гэх вэ, хар толгойдоо булуу хураах бодь амьтан дайралдана биз хэмээн боджээ.
хар толгойдоо гомдох - өөртөө гомдох~Хар толгойдоо л гомдож явахаас өөр яах билээ. Ухаан муутай хүүхэд төрүүлээд хүмүүжүүлж чадаагүйн хохь (С.Эрдэнэ, Эзэн).
хар толгойгоороо хариуцах - лайгаа өөрөө үүрэх~Утга санаа, тэр байтугай найруулга, зөв бичих дүрмийн алдааг би л өөрөө хар толгойгоороо хариуцах ёстой.

Хэвшмэл хэлц[засварлах]

Амраг нөхрөөс холдуулдаг
Амирлангуй сэтгэл төрүүлдэг
Ханилсан нөхрөөс хагацуулдаг
Харгис дээрэнгүй сэтгэл төрүүлдэг
Хар архи- хор идээ
Муу л бол хойд захын
Хар овоохой гэх
Өсөхөөсөө аваад
Өтлөхөө хүртэл
Хар үхрийн хамар
Хасаг тэрэгний чихнээс салаагүй
Сайн муу үгийг ялгаж сур
Хар цагаан хэргийг ялгаж сур
Түмэн хүнээс түдэх нь ёс
Хар хүнээс хардах нь ёс
Улаан хөлтийг урдаараа гаргадаггүй
Хар хөлтийг хажуугаараа гаргадаггүй
Хаанаас ивээсэн хишиг биш
Хар хөлсөөрөө сольсон хөрөнгө
Хаврын тэнгэр хартай
Хар будаа чулуутай
Хаврын цасыг
Хар нохой хөөгөөд гүйцэхгүй
Хагархай сав хоол барна
Хар санаа бие барна
Хадам ээжийн халыг яана вэ
Хар цайны халууныг яах вэ
Хаданд явсан үнэг хараад
Хар хурган малгайгаа хаях
Хаз гэмээж шүд
Хар гэмээж нүд
Хайр элсийг нүхэлж болохгүй
Хар усыг өрөмдөж болохгүй
Халамж муутай хүн
Хар эрээн могой хоёр адил
Халамжгүй саднаас
Хар элэгтэй хүн дээр
Халуун наранд шаруулж
Хар шумуулд хатгуулах
Халуун өдөр тэмээ харах бэрх
Хар үсний хамуу маажих бэрх
Хамаг үйлд эс болгоомжилбол
Хар толгойт бүхэнд гутамшиг ирнэ
Хамт олонд мэргэн буй
Хар шороонд алт буй
Хамуутай мал ижлээ бардаг
Хар санаа биеэ бардаг
Хан уулын энгэрт
Хар хэрээ шарлана
Ханиасаа хагацахаар
Хар толгойгоо алд
Ханилснаа хуурвал
Хар биеэ хуурна
Ханцуй цуурхай дээлтэй байж
Хар тогооны цай голох
Хар архи үг алдуулах
Халуун юм хав алдуулах
(Алтан хараацай онь алдуулах)
Хар архи халуун (хаван) дээрээ
Халиу булга өнгөн (зүсэн) дээрээ
Хар боловч гэр сайхан
Харанхуй боловч нутаг сайхан
Хар боловч цай
Шингэн боловч хоол
Хар болсон гэлэнгээс зайл
Бух байсан шараас зайл
Хар гэртээ хаан сууж
Бор гэртээ бурхан болох
Хар гэртээ хаан
Бор гэртээ богд
Хар ёроолт тогоо хурдан уу
Хар толгойт хүү хурдан уу?
Хар илжиг нь хэвтэх дуртай
Тангад лам нь хонох дуртай
Хар илжиг унаж
Харь хошуунд золиул
Хар махны тасархай
Хавтгай ясны хэлтэрхий
Хар махны төлөө
Шар мах загатнана
Хар могойн хор нь хэлнээсээ үүснэ
Хадам эхийн хал нь цээжнээсээ үүснэ
Хар мод даацтай
Хар хүн чадалтай
Хар морийг боловч хазаарлах чадалтай
Хааны албыг боловч хаших чадалтай
Хар морь хайван жороо
Хаан хүн суун жороо
Хар нохой шиг хуцаж
Хар хэрээ шиг гуаглах
Хар нохойн гэдсэнд
Шар тос тогтдоггүй
Хар нохойн хаагаар
Бор нохойн богтоор
Хар нохой
Хар гахайгаа өмөөрөх гэх шиг
Хар нүдний хажууд
Хамрын нүхний дэргэд
Хар нүдний хараа
Халуун зүрхний цус
Хар нүдний цэцгий
Хамрын үзүүрийн заар
Хар нүдэнд нь харалган харагдаж
Барих гарт нь баримжаа алдагдах
Хар нүднээс
Хөмсөг гадуур
Хар нүднээсээ
Хар хөмсөг нь далд
Хар салхит хавар
Халуун зуны пүү
Хар санаа бие барна
Хагархай сав хоол барна
Хар санаа бие отно
Хасаг тэрэг бул иднэ
Хар санаа биедээ хор
Хуурмаг явдал эзэндээ хор
Хар санаа нь хад сөргөнө
Буруу санаа бут мөргөнө
Хар санаа хор
Хазаар сэтгэл ёр
Хар санаа хор
Харамч сэтгэл тушаа
Хар санаа хор
Хуурамч сэтгэл шор
Хар санаа хөрөнгөнөөсөө салахгүй
Хаан гүрэн албатаасаа салахгүй
Хар санаагаар маани тоолсноос
Сайн санаагаар шавар нухсан дээр
Хар санаатны хариуд харганын өргөс
Сайн санаатны хариуд сарны гэрэл
Хар санаатыг хага ниргэж
Буруу санаатыг бут ниргэх
Хар санаатын хариу хугархай
Муу санаатын мөч хугархай
Хар санаатын хар буурал
Цагаан санаатын цагаан шар
Хар толгойг нь мэддэг
Халуун зүрхийг нь атгадаг
Хар тугалга адил дүлий
Харанхуй шөнө мэт сохор
Хар ус уугаагүй
Хагд өвс идээгүй (тарвага)
Хар усан дээр өрөм тогтдоггүй
Хар санаатны зүхэл биелэгддэггүй
Хар үсээ цайтал
Хайрт биеэ өтөлтөл
Хар уулыг цас дарна
Хайран биеийг нас дарна
Хар үхрээс цагаан тугал гардаг
Харц хүнээс эрдэмт хүү төрдөг
Хар хардаа харш
Хар хардаа харшилдаггүй
Хар хонийг мянга бүү хүргэ
Хазаар өвсийг үндэсгүй битгий тасал
Хадан уул өндөр боловч
Нар сар халхлахгүй
Хар хор аймшигтай боловч
Үнэн үйлийг мэхлэхгүй
Хар хортой барилдаанд хөл алдвал гавьяагүй
Хараал заналтай тэмцээнд амь алдвал гавьяагүй
Хар хөлсөө цувартал
Хатан ясаа үйртэл
Хар хүний төлөө
Шар хүн зовно
Хар хэрээ гуаглавал
Хаврын хавсрага эхэлдэг
Хар хэрээ дэгдээхийгээ цагаан гэж санадаг
Өргөст зараа зулзгаа зөөлөн гэж санадаг
Хар хэрээ мянга наславч юм хураахгүй
Хар толгойт хүн зуу наслахгүй ч юм хураана
Хар хэрээ улай дээр
Хаад ноёд хахууль дээр
Хар хэрээ цагаан болж
Хамаг амьтан ижил болох
Хар хэрээ цагаан болдоггүй
Хамаг амьтан бурхан болдоггүй
Хар цагаан гэгч өнгөний ялгаа
Хатуу зөөлөн гэгч чанарын ялгаа
Хар цай идээний дээж
Хавтгай цаас хуулийн дээж
Хар шавраас лянхуа дэлгэрнэ
Харц хүнээс эрдэмтэн гарна
Хар ямаа ямтай
Хар наймаа хортой
Хар ямаанаас халтар ишиг
Хараалч эмээс хэрүүлч хүү
Хар ямаанаас халтар ишиг
Хэлтэн гүүнээс шувтан унага
Хар ямааны арьс зөөлөн ч бол хар хур хийж байдаг
Хадам бэр хоёр эвтэй ч бол тар тур хийж байдаг
Хараал чинь ерөөл бол
Хамар чинь дэгээ бол
Хар илжиг унаж
Хар хошуунд золиул
Харамч сэтгэл
ховдог санаа
Хар толгойд дарамт болох
Харамч хүнд хань үгүй
Хар усанд өрөм үгүй
Харамч хүний нүд
Хар газар ороход цаддаг
Харамч хүний санаа дүүрдэггүй
Хар нохойн гэдэс цаддаггүй
Харанхуй нүхэнд ойчиж
Хар усанд унах
Харанхуй шөнө нөхөд болшгүй
Хар буданд хань болшгүй
Харанхуй шөнөөр өдөр хийж
Хар хятадаар ноён хийж
Хард хар сайн
Хар үхэрт ташуур сайн
Харц хүнээс эрдэмтэн гарна
Хар шавраас лянхуа дэлгэрнэ
Харь хүнийг харихад
Хар тогоо хөдөлдөг
Харьд очдогоос хүүхэн гадна
Хар нүднээс хөмсөг гадна
Хатсан навч шарчигнавал хар салхи хөдлөхийн тэмдэг
Хар шоргоолж овооролдвол хур бороо орохын тэмдэг
Хатсан нуруунаас хамаг шувуу зайлна
Хар дотортоос хань нөхөр зайлна
Хатсан тойрмоос хамаг шувуу зайлна
Хар дотортоос хань нөхөр зайлна
Хатуу засаг хаагдвал
Хар нохойноос дордоно
Хатуу сэтгэл жад
Хар санаа хор
Хацрын хирийг угаавал арилгаж болно
Хар санааг хусавч арилгаж болохгүй
Хашиг гэвэл зарахаа байг
Хар гэвэл идэхээ байг
Хоёр хөл нь дээшээ ч яв
Хар толгой нь доошоо ч яв
Хомхой хүнээр нөхөр бүү хий
Хар сойроор хоол бүү хий
Хуурмаг явдал эзэндээ
Хар санаа биедээ
Хуучин дээл охордвол харганын бутанд торно
Хар шар хагацвал хаан харц чацуу болно
Цагаан сэтгэл рашаан болно
Хар сэтгэл хор болно
Яр янханд таарна
Хар сэтгэлд таарна

Аман зохиолд орсон нь[засварлах]

Ертөнцийн гурав[засварлах]

Тостойгоос тогоо хар
Билигтэйгээс бэх хар
Амттайгаас архи хар
Айраг цагаанаас гарч байвч архи нэг хар
Арчиж зүлгэж байвч тогоо нэг хар
Алт мөнгөөр чимж байвч үс нэг хар

Зүйр үг[засварлах]

Хар гэртээ хаан
Бор гэртээ богд

Тайлбар: муу ч гэсэн өөрийн юм дээр, өөрийн гэрт эрх дураараа

Цэцэн үг[засварлах]

Сургаал үг[засварлах]

Зөв бичихзүй[засварлах]

Кирил бичиг[засварлах]

хар тэм.. ~ арьстан (африк хүн)

Монгол бичиг[засварлах]

Орчуулга[засварлах]

black [1]