Тодотгон холбох нөхцөл

Wiktionary-с
Jump to navigation Jump to search

Үйл үгийн тодотгон холбох нөхцөл гэж юу вэ?[засварлах]

Монгол хэлний зүйн ном зохиол сурах бичигт “үйлт нэр”, “тэмдэг нэр”, “цагт нэр” зэрэг нэрийн дор утга, үүргийг нь тодорхойлсоор ирсэн –сан4, -х, -даг4, -аа4, -маар4, -хуйц2 зэрэг залгавруудыг тодотгон холбох нөхцөл гэнэ. Эдгээр нөхцөлийн үндсэн үүрэг нь үйл үгийг нэр үгтэй холбож, тухайн холбогдсон нэр үгийнхээ тодотгол болдог. Ийм учраас эдгээр нөхцөлийг үйлийн тодотгон холбох нөхцөл гэж нэрлэж байгаа юм.

Тодотгон холбох нөхцөлийн үндсэн шинж[засварлах]

  1. Үйлийн тодотгон холбох нөхцөлүүд нь үйл үгийг жинхэнэ нэртэй холбох үндсэн үүрэгтэй. Өгүүлбэрт энэ үүргээрээ байхдаа тодотгол гишүүн болно. Тодотгуулж байгаа жинхэнэ нэр нь хэмнэгдвэл тухайн жинхэнэ нэрийнхээ үүргийг гүйцэтгэж тоо, тийн ялгал, хамаатуулахын нөхцөлөөр хувилгадаг.
  2. Тодотгон холбох нөхцөлтэй үйл үг нь хэлний зүйн тогтлоор өгүүлбэрийн төгсгөлийн өгүүлэхүүн болохгүй боловч хэлэхэд төгс өгүүлэхүүн болох тохиолдол элбэг. Тодотгон холбох нөхцөлтэй бүх төгс өгүүлэхүүний дараа нэр үгээс гаралтай “юм” гэсэн батлан чимэх үгийг сэргээн гаргаж болдог явдал юм. Гэтэл цаг ба биеэр төгсгөх нөхцөлтэй үйл өгүүлэхүүний дараа “юм” гэсэн чимэх үг хэзээ ч тохиолдохгүй.
  3. Тодотгон холбох нөхцөлтэй үйл нь туслах үүрэгтэй орсон бай-, бол- гэсэн үйл үгтэй холбогдож нийлмэл өгүүлэхүүн болно. Ийнхүү өгүүлэхүүн болох нь эдгээр нөхцөл цаг, баймж утга илрүүлдэгтэй нь холбоотой юм.
  4. Эдгээр нөхцөлтэй үйл өгүүлэхүүний өмнө үл, эс, хойно нь юм, шүү, даа, биз, ёстой, хэрэгтэй гэх мэт чимэх үгс орж болно.
  5. Тодотгон холбох нөхцөлийн дараа –гүй гэсэн үгүйсгэх нөхцөл орно. Харин үйлийн бусад нөхцөлд ийм шинж байхгүй.
  6. Тодотгон холбох нөхцөлтэй өгүүлэхүүн бүхийн гишүүн өгүүлбэрийн өгүүлэгдэхүүн нь ихэвчлэн харьяалахын тийн ялгалаар хэлбэрждэг.
  7. Үйлийн тодотгох нөхцөлүүд нь үгсийн хоорондын харьцаа заахаас гадна цаг заадаг. Тухайлбал –сан4 нөхцөл өнгөрсөн цаг, -аа4, -даг4 нөхцөл одоо цаг, -маар4, -хуйц2 нь ирээдүй цагийг тус тус заана.

Тодотгон холбох нөхцөлүүдийн утга[засварлах]

Өнгөрсөн цагаар тодотгон холбох –сан4 нөхцөл[засварлах]

Уг нөхцөл нь тухайн үйл хөдлөл өгүүлж байгаа үеэс өмнө болсон өнгөрсөн цаг заана. Энэ утгаараа үйлийн өнгөрсөн цагаар төгсөх –лаа, -жээ, -в нөхцөлөөс онцын ялгаагүй боловч үйлийг нэртэй холбох үндсэн үүргээрээ ялгарна. Төгсгөлийн өгүүлэхүүн болсон тохиолдолд цагаар төгсгөх нөхцөлөөр солиход цаг заахын хувьд онцын өөрчлөлт гарахгүй ч баймж утгын ялгаа илэрдэг. ОЦМХ-нд –сан4 нөхцөлтэй үйл үг жинхэнэ нэрийн үүрэг гүйцэтгэсэн тохиолдолд олон тооны нөхцөлөөр хувилахдаа тухайн нөхцөлийн эртний –гсад2 хэлбэр сэргэдэг. Жишээ нь явагсад, ирэгсэд гэх мэт.

Одоо цагаар тодотгон холбох –аа4 нөхцөл[засварлах]

Энэ нөхцөл нь үйл явдал өгүүлж байгаа үеэс өмнө эхлээд өгүүлж байгаа үед үргэлжлэн болж байгааг заадаг учраас өнгөрөн үргэлжилж байгаа цаг буюу үргэлжилж байгаа одоо цагаар тодотгон холбох нөхцөл гэнэ. Одоо цагаар тодотгон холбох –аа4 нөхцөлөөр хэлбэржсэн үйл үг төгсгөлийн өгүүлэхүүн болохдоо ардаа ихэвчлэн юм, даа, шүү, биз, вэ зэрэг чимэх үгтэй хэрэглэгдэнэ. Монгол хэлний –гүй нөхцөл авсан тохиолдолд тодотгон холбох –аа4 нөхцөлтэй үйл үг голдуу өнгөрсөн цагт тухайн үйл хөдлөл биелээгүйг заадаг.

Одоо цагаар тодотгон холбох –даг4 нөхцөл[засварлах]

Энэ нөхцөл нь тухайн үйл хөдлөл одоо цагт байнга давтагдах утга илтгэнэ. Одоо цаг заах –аа4, -даг4 хоёр нөхцөл нь баймж утгаараа ялгарна. Тухайлбал –аа4 нөхцөл нь өгүүлж байгаа үед бодтой болж байгаа үйл хөдлөлийг, -даг4 нөхцөл нь өгүүлж буй үетэй давхцан болж байгаа цагийг биш байнга болдог хйисвэр одоо цагийг заана. Иймээс –аа4 нөхцөлтэй үйл өгүүлэхүүний өмнө одоо гэсэн цагийн нэрийг, -даг4 нөхцөлтэй өгүүлэхүүний өмнө үргэлж, байнга, тогтмол, дандаа, хааяа гэх мэт цагийн нэрийг тус, тус хамжуулан холбож хэрэглэнэ. 

Ирээдүй цагаар тодотгон холбох –х нөхцөл[засварлах]

Энэ нөхцөл нь тухайн үйл хөдлөл ирээдүйд болох үндсэн утга илтгэнэ. Энэ нөхцөлийн онцлог нь ардаа ямагт нэг туслах үйл үг ба чимэх үггүйгээр төгсгөлийн өгүүлэхүүн болохгүй. Харин –х нөхцөлтэй үйл үгийн дараа шүү, даа гэх мэт чимэх үг ховор тохиолдоно. Ирээдүй цагаар тодотгон холбох –х нөхцөлөөр үйл үгийн тодорхойгүй хэлбэрийг тэмдэглэдэг. Ингэж тодорхойгүй хэлбэр заасан тохиолдолд ирээдүй цагийн утга илэрдэггүй. 

Ирээдүй цагаар тодотгон холбох –маар4 нөхцөл[засварлах]

Энэ нөхцөл нь тухайн үйл хөдлөл ирээдүй цагт биелэх боломжтойг заасан утгагтай. –маар4 нөхцөл нь үйлийг нэртэй холбохоос гадна үйлийг үйлтэй холбож тухайн үйлийн боломж заах утга илтгэж байна. Энэ нөхцөлтэй үйл үг нь дангаараа өгүүлбэр төгсгөх нь тун ховор. Харин дараа нь юм, шүү, даа зэрэг чимэх үг, туслах үүрэгтэй бай-, бол- гэсэн үйл үгс орж болно. 

Ирээдүй цагаар тодотгон холбох –хуйц2 нөхцөл[засварлах]

ОЦМХ-нд болохуйц, төрүүлэхүйц, явахуйц, биелэгдэхүйу гэх мэт –хуйц нөхцөлөөр хэлбэржсэн үйл үг нэлээд тохиолдоно. Тодотгон холбох бусад нөхцөлтэй харьцуулбал хэрэгцээ нь бүтээлч биш бөгөөд тухайн үйл хөдлөл ирээдүй цагт биелэх боломжтойг үнэлэх харьцаа заана. Энэ нөхцөлөөр хэлбэржсэн үйл үгэнд –гүй нөхцөл залгаж болдоггүйгээрээ тодотгон холбох бусад нөхцөлөөс ялгарна. Мөн өгүүлбэр үл төгсгөх бөгөөд ард нь туслах үүрэгтэй үйл үг, чимэх үг ховор тохиолдоно.[1][2]

  1. Ц. Өнөрбаян "Орчин цагийн монгол хэлний үгзүй" 2004 он
  2. Ю. Мөнх-Амгалан, Кан Шин "Орчин цагийн монгол хэлний бүтээвэр судлал" 2014 он.