ес

Wiktionary-с
Шууд очих: залуурдлага, хайлт

Flag of Mongolia.svg Монголоор


Дуудлага

[jusә] (йисү)

Үгийн утга

ес(өн) тоо.
       1. Гурван гурвын нийлбэр
       2. зурхай. Сарны зурхайн ёсны хорин дөрвөн улирлын нэг
       3. Сарын есдүгээр өдөр
       4. Олон

Шилжсэн утга

  • Олон

Холбоо үг

  • аравны ес (арав хуваасны нэгээс бусад хувь нь)
  • арван ес (арав дээр есийг нэмсэн тооны нийлбэр)
  • ес барих (их тахил өргөх ёсонд зэхэж, ес хоногийн турш хийх бөө мөргөлийн зан үйл)
  • ес өргөх (есөн цагааны бэлэг өргөх)
  • есөн булаг шашин.(хойд насны орон)
  • есөн гараг од.орон. (Буд, Цолмон, Дэлхий, Ангараг, Бархасвадь, Санчир, Тэнгэрийн ван, Далайн ван, Дэлхийн ван гараг)
  • есөн идээ (хүргэн хөвгүүн, есөн зүйлийн тахилын идээг бэлэг болгон эсгий дээр тавиад хүүхний гэрт очих ёслол)
  • есөн нүх (есөн настай хүүхдэд энхрийлэн зүүлгэх есөн нүх бүхий төмөрлөг эд зүйл)
  • есөн гархи (төмөр цагаригт хэлхсэн есөн гархийг тайлах, зүүх зэргээр наадах монгол ардын тоглоом)
  • есөн мэнгэ (зурхайн ёсны нэг цагаан, хоёр хар, гурван хөх, дөрвөн ногоон, таван шар, зургаан цагаан, долоон улаан, найман цагаан, есөн улаан мэнгэ)
  • есөн сүв (дов тойрсон долоон сүв, доошоо харсан хоёр сүв)
  • есөн сүүлт үнэг (гөрөөсний нэр)
  • есөн төрөлхтөн (хамаг төрөлхтөн)
  • есөн үе (хуланц, элэнц, өвөг, эцэг, өөрийн бие, хүү, ач, жич, гуч)
  • есөн хөлт их цагаан сүлд (монгол төрийн их бэлгэдэл)
  • есөн эрдэм (монголчуудын баримталж ирсэн уламжлалт ёс суртахууны үндэс: бусдад эвсэг хандах, буруу тэрс үл автах, бүхний амьдралыг соёрхон хүндэтгэх, бодох нягтлах ухааныг хослох, буцах булзахыг үлүйлдэх, бузар буртаг согтууралд үл өртөх, бусдын эд зүйлд үл горилох, буруу үйлээ наманчлах, бусдыг засахад журам ёсоор хандах)
  • есөн эрдэнэ (алт, мөнгө, шүр, сувд, оюу, номин, лавай, зэс, ган)
  • ес дуусах (ес ес хоногоор мөчилсөн хүйтний улирал өндөрлөх)
  • ес эхлэх (есөнесөөр мөчилсөн хүйтний улирал эхлэх; сарны зурхайн ёсны өвлийн туйл болж, нар буцах арван хоёрдугаар сарын хорин хоёрны орчим эхлэх)
  • идэр гурван ес (хүтний наян нэг хоногийн дундах гурван ес)
  • нялх гурван ес (эхний гурван ес)
  • хөгшин гурван ес (сүүлийн гурван ес)
  • гурван сарын есөн (гурван сарын есдэх өдөр)
  • есөн хэлтэн (олон хэлийн улс)
  • есөн хүсэл (бүхий л сайн сайхан хүсэл)
  • есөн шид (зүйл зүйлийн шид, янз бүрийн шид)
  • есөн жорын юм (янз бүрийн юм, элдэв бусын юм)
  • есөн өнгө (элдэв зүйлийн өнгө)
  • өвлийн туйл, нар буцах өдрөөс эхлэн хойших наян нэгэн хоног (эхний есөн хоногийг нялх, дундах гурван есөн хоногийг идэр, сүүлчийн гурван есөн хоногийг хөгшин гурван ес хэмээнэ)

Хоршоо үг

Эсрэг үг

Этгээд үг хэллэг

Зүйр цэцэн үг

Хэвшмэл хэлц

Егзрийн будаа есөн нүхтэй
Манай будаа магад хоёр нүхтэй

Ес барвал цас цаазгүй
Ес орвол даардаг

Ес төрсөн эм
Арав төрөхөөс айхгүй

Есд цастай бол
Фуд бороотой

Есөн хүү гаргасан эх
Их гэрийн хоймор суудаг

Есөн хүүтэй хүн хотын ах
Ёс ихтэй хүн саахалтын ах

Өвөрмөц хэлц

  • Ес: ес авах:торгож есөн мал албадан авах: За нөгөө ноёд, түшмэлүүд завшаан ашиглаад л ес авнагэнэ байлгүй.есөн буснаа гаргах:яах ийхээ олохгүй балмагдан сандрах: Сарангоо эд­гээрийг ер нь төсөөлж олсонгүй боло­хоор нэг хэсэг есөн буснаа гаргажчухам яаж аргацаахаа мэдэхгүй бо­лов (Залаахүү, Хадны цуурай).есөн бусангүй:эрээ цээргүй, эмх журамгүй: Энэ үзүүрээс нь есөн бусангүйболсон олсыг тавьж ороолгоход... (Н.Сайнцогт, Монгол улсын урлагийн бригадтай хамт явсан өдрүүдэд).есөн сүв нь битүүрэх/бөглөрөх:эргүүтлээ мунхарлаа гэж адлан хараах: Есөн сүв нь битүүрсэн юм шиг юуч ойлгохгүй, ухаанд нь ухна ишиг үхчихсэн аятай л байх юм.есөн сүвээрээ сийгэх:ам султай:“...олон юм битгий яриарай. Агт алдвал барьж болдог, ам алдвал барьж болдоггүй юм, чи жаахан аманцар шүү, бүсгүй хүн есөн сү­вээрээ сийгээд байх амьтны доог болохын шинж... тэгэхдээ хүн чулуу шиг гөлийгөөд дув дуугүй сууж бол­доггүй, чи тэр Гүнсэнд ганц л үг хэлэх хэрэгтэй, мэдэв үү? (Б.Нямаа, Саальчин).есөн тэнгэрт гарах:үхэх: Их багш минь есөн тэнгэрт гарахаасааөмнө судраа аваад дэрлэж билээ.есөн төрлийг нь эргүүлэх: удам судрыг нь дуудаж хараах буюу муу муухайгаар хараах: Малын эзэн бас хойноос гэрт нь нэхэн ирж, Дэлгэрийн есөн төрлийг нь эргэтэлхараав (А.Одсэр, Нуургай нутгийн дуулал).есөн үхрийн нэг үс:ялимгүй зүйл: Өөчааваас өчүүхэн юман дээр голоо цохиод үхэх нь ээ. Энэ хотойхгүй баянд есөн үхрийн нэг үсл гэсэн үг шүү дээ.есөн шид нь бүрдэх:хамаг муу бүхэн нь бүрдэх: Аянга ааг омог бүрдэж, чадал хүчин хурсан ид сайхан азарган чонын нохой болж байна. Ёстой есөн шид нь бүрдэжбайна (Б.Бааст, Гэрийн хээрийн хоёр хар амт). ↑их санасан газар есөншөнө хоо­сон хонох

Зөв бичих зүй

  • ес тоо есөн эсвэл 9-н ном (9 ном),* ~ өн жорын юм, есийн: ~ ийн тоо, есний: ~ ний өдөр,есөнд:~өнд болох,ест: ~ торох,естэй: ~ тэйхүү,есөөр:~ ~ өөр багцлах, еснөөр: (яриа ес дөөр) энэ сарын ~ нөөр буцах, есөөс: ~ өөс эхлэх,еснөөс: ~ нөөс дулаарах ес|дү|гээр тоо ~анги,есдүгээрт, есдүгээрээс ес дэх тоо (тусад нь бичнэ!) (есдөх) ~боть
  • ес (тооны нэр) /~өөд/ /~н/ /~д/ /~дөгч/ /~дэх/ /~дүгээр/ /~т/ /~тэй/ /~үүл/ /~төө/ /~хөн/

Ертөнцийн гурав

Монгол бичиг

YisO


Хуучирсан үг

  • ес авах (торгож есөн мал албадан авах)
  • ес хүргэх (ихэм дээдэст есөн цагааны бэлэг өргөх; бурхан, хадаг, элэгчийн хөх нээлгээд, цагаан морь найм, булган молцогтой цагаан тэмээ нэг, элдэв идээ жимсний хамт өргөх)
  • ес торгох (гэмт хэрэг үйлдэгсдийг гэсгээж есөн малаар торгож авах шийтгэл)
  • есөн зэрэг (үе залгамжлах түшмэлийн есөн зэрэг; гүн, хэү, бэ, жинхэнэ түшмэл, жигүүрийн түшмэл, дэсэлсэн түшмэл, хэрэглэгдэх түшмэл, хориотой буюу харгалзах түшмэл, хайрын түшмэл)
  • есөн луут (XVII-XX зууны эхэн үеийн хаад ноёдын өмсөх есөн луу бүхий дээл)
  • есөн мөргөл (гурвантаа сөгдөж, сөгдөх тутамдаа гурван удаа мэхэсхийн мөргөх үйлдэл)
  • есөн өрлөг (есөн удаагийн өршөөлтөн гэсэн утгатай үг, есөн удаа осол гаргавч яллахгүй өршөөдөг байсан)
  • есөн орон (амармагийн орон, анхдугаараас дөрөвдүгээр даян хүртэлх дөрвөн орон, огторгуйн хязгаарлашгүй орон, мэдэхгүй, юу ч үгүй, сансрын үзүүр дөрөв эдгээрийг хэлнэ)
  • есөн цагааны бэлэг (Монголоос Манжийн хаанд жилд нэг удаа барьж байсан алба; булганы бүтэн арьс хүзүүнд нь зүүсэн мөнгөн буйлтай, цагаан атан тэмээ нэг, таван өнгийн хадагаар чимсэн шар ногттой, цагаан зүсмийн найман агт морь, идээ сэлтийн хамт өргөж байв)