далай

Wiktionary-с
Шууд очих: залуурдлага, хайлт

Flag of Mongolia.svg Монголоор


Үгийн гарал

Галиг

далай (~ лам)[dalai] (далаи)
далай-[dalai] (далаи)

Дуудлага

Үгийн утга

далай I нэр.

  • 1.Тив, хуурай газруудыг хүрээлж дэлхийн бөмбөрцгийн гадаргыг хучиж оршдог усан давхарга
  • 2.Далайд орших амьтан ургамлын төрөл зүйлийн нэр


далай II тэм.

  • 1.Үлэмжих, хэмжээлшгүй уужим, өргөн
  • 2.Дээд зэргийн цол

Шилжсэн утга

  • сүн далай (сүүн далай, сүүт далай; Бурхны шашны номлол ёсоор Сүмбэр уулыг тойрон хүрээлж орших долоон далайн /давст, архины, усны, сүүн, тараг, тосон, балын/ нэгний нэр)

Холбоо үг

  • Атлантын далай (Америкийн зүүн эргээс Африк, Европын баруун эрэг хүртэлх далай)
  • гадаад далай (дэлхийн бөмбөрцгийн хуурай газруудыг хүрээлэн тогтсон их ус; Атлантын далай, Энэтхэгийн далай, Номхон далай)
  • Номхон далай (Евроазийн эх газрын зүүн эргээс Америкийн баруун эрэг хүртэлх далай)
  • Хойд мөсөн далай (дэлхийн бөмбөрцгийн хойд туйл орчмын мөсөн бүрхүүл)
  • Энэтхэгийн далай (Евро азийн эх газрын өмнөх эргээс өмнөд туйл хүртэлх далай)
  • далай судлагч (далай судлалын мэргэжилтэн)
  • далай судлал ш.у. (далай тэнгисийн физик, хими, биологи, гео­логийн төрх үзэгдлийн тухай шинжлэх ухаан)
  • далай үзэх (далай нүдээр харах)
  • дөрвөн далай
    а.өтлөх, төрөх, өвдөх, үхэх
    б.дөрвийн тооны ёгт нэр
  • далайгаар явах (далайд хөлөг онгоц сэлт ашиглан зорчих)
  • далайн ам
    а.усан онгоц зогсох боломжийн газар
    б.далайн булан доторх гарам
  • далайн амьд бодос (далайд амьдардаг амьтан, ургамал)
  • далайн арал (далай тэнгис дундах хуурай газар)
  • далайн боомт
    а.далайн ам сүвийг хаасан бэхлэлт
    б.усан онгоцны зогсоол
  • далайн булан (далай тэнгис хуурай газар руу түрж орсон хэсэг, Персийн булан, Бенгалийн булан гэх мэт)
  • далайн газар (далай тэнгис дээрх зай, уртыг бодох нэгж; нэг далайн газар нь мянга найман зуун тавин хоёр метртэй тэнцэнэ)
  • далайн гарам (далайн эрэг хавийн онгоцны зогсоол)
  • далайн гахай сэлэлт спорт. (усан спортын нэгэн төрлийн сэлэлт)
  • далайн гуу (далайн хөвөө орчмын ёроолоор тархаж байдаг урт гүн гуу, хоёр хажуу нь нэлээд эгц бөгөөд гүнээрээ зургаан мянган метр илүү, уртаараа хэдэн мянган километр үргэлжилсэн байдаг; далайн цээл)
  • далайн даваа (далайн ёроолын нуруу; эх газар бологн эх газрын залгаагаас алс их далайн дундах ёроолд орших өндөрлөг газар)
  • далайн давалгаа (хүчит салхи зэргээс болж далайн усанд гарсан их долгион)
  • далайн давс (далайн уснаас хатааж авсан нунтаг давс, голдуу идэш, уушинд хэрэглэнэ)
  • далайн дээрэмчин (далайн зорчигчдыг уулгалан тонон дээрэмддэг хүн)
  • далайн жуулчин (далайгаар аялагч)
  • далайн зураг (далайн аялалд хэрэглэдэг чиг олох зураг)
  • далайн исгэрэлт (далайн ёроол дахь газар хөдлөлт болон салхи шорооноос үүссэн далайн усны шуугиант донсолгоо; ийм исгэрэлт гарвал далайн ус хуурай газар руу түрж гай гамшиг болдог)
  • далайн мандал (далайн усны гадаргуу, далайн төвшин)
  • далайн нисэх хүчин
    а.далайн цэргийг хамгаалах нисэх онгоцны хэсэг
    б.далайн асар том хөлөг онгоцон дээр байрлах цэргийн анги салбар
  • далайн ногоо (хүнсэнд хэрэглэдэг далайн ургамлын ерөнхий нэр)
  • далайн нуруу (далайн ёроол дахь уул нуруу, далайн даваа, хяр; далайн нуруу нь хуурай газрын уул нуруунаас урт, хоёр хажуу нь нэлээд эгц байдаг)
  • далайн орнууд (далайн эрэг хавийн болоод арал, хойгт оршдог улс орон)
  • далайн өвчин (далайд удаан зорчсоноос хүнд тусах нэг төрлийн өвчин)
  • далайн сувд (далайн хясааны хавтасны дотор гардаг жижигхэн бөөрөнхий танан ур, ургацаг)
  • далайн судлал ш.у. (далайн усны физик химийн чанар, далайн давалгаа, далайн элдэв үзэгдэл, далайн ус ба далай доторх амьд бодосын харилцааг судалдаг шинжлэх ухаан)
  • далайн тан (далайн хөвөөний элс сайртай газар)
  • далайн таталт (далайн ус гүн тийш давалгаалан төвшин багасах үзэгдэл)
  • далайн төвшин (далайн усны төвшинг дунджаар тогтоож түүгээр газрын өндөр намыг тодорхойлох шинжлэх ухаанд хөдөлбөргүй үндэс болгосон цэг)
  • далайн түлхэлт (далайн ус эрэг тийш давалгаалан төвшин нэмэгдэх үзэгдэл)
  • далайн тээвэр (далайгаар тээвэрлэх тээвэр)
  • далайн урсгал (далайн таталт, түлхэлтээр их хэмжээний ус тогтсон нэг чиглэлд харьцангуй тогтмол хурдцаар хэвтээ чигт урсан хөдлөх хөдөлгөөн)
  • далайн хар салхи (номхон далайн баруун хэсэгт ихэвчлэн тохиолддог маш их хүчит шуурга)
  • далайн хөдлөлт (далайн ёроол болон далайн дагуу оронд газар хөдлөлөөр үүсдэг далайн донслолт; ердөө хэдхэн хором үргэлжилнэ)
  • далайн хөлөг (далай тэнгисээр аялахад тохиромжтой хөлөг онгоц)
  • далайн хуй (туйлын хүчтэй бөгөөд далайн багахан хэсгийг хамрах хуй салхи, секундэд зуу гаруй метр хурдтай бөгөөд хуурай газрын ургаа модыг үндсээр нь булгалж, барилга, тариаланг эвдэн сүйтгэх аюултай байдаг)
  • далайн хүйс (далайн гол төв хэсэг)
  • далайн цэрэг (далайд алба хаадаг усан цэрэг)
  • далайн шуугиан (далайн исгэрэлт)
  • далайн шуурга (туйлын хүчтэй бөгөөд далай хавийн их хэмжээг хамарсан салхи)
  • далайн шүр (далайд ургадаг шүрний зүйл)
  • далай хасурга (салааны үзүүрт том навчтай, навчнаас гурваас дөрвөн иш гарч, намуу цэцгийн адил хонгорцоглон ургадаг, цэцэглэсний дараа гилбэгнэсэн сайхан өнгөтэй нэг төрлийн цэцэг)
  • далайн арслан амьт. (бие том, хоёроос гурав аравны таван метр урт, хүнд нь гурван зуун тавиас долоон зуун килограмм хүрдэг, хүзүү цээжиндээ арслангийнх мэт дэлтэй, далайд оршдог сэлүүр хөлтний багт багтдаг, сүүгээр бойжигч амьтан, төрөл олон)
  • далайн баавгай амьт. (дунд зэргийн биетэй, хөдөл­гөөн удаавтар, далайд амьдардаг амьтан)
  • далайн байцай урга. (эм, хүнсэнд хэрэглэдэг нэгэн зүйл замаг)
  • далайн бортгондой амьт. (өргөст арьстны ангийн овог; бие нь тэгш хэмтэй, хорхой хэлбэртэй, хоёр метр урт, далайн хөвөгч амьтнаар хооллодог агнуурын амьтан)
  • далайн ван од. орон. (нарны аймгийн найм дахь гараг)
  • далайн ван хавч амьт. (шил мэт тунгалаг, нэвт үзэж болохуйц биетэй, цэцгийн нь гурван хувийн нэгийг их нүдтэй, далайн гүнд оршдог нэгэн төрлийн хавч)
  • далайн гахай амьт. (хадуур шиг хэлбэр бүхий сэлүүртэй, шувууных шиг хошуутай, харавтар нуруу толгойтой, цайвар хэвлийтэй, сүргээрээ явдаг, халимны төрлийн хөхтөн амьтан)
  • далайн дал мод урга. (навч ишний үзүүрт хуниастай ургадаг, ишинд нь хялгас арьс байхгүй хэлбэр байдлаараа хялгаст модтой адил нэг зүйлийн ургамал)
  • далайн дорго амьт. (хэлбэр төрхөөрөө дорготой төстэй, сайхан арьс үстэй, далайд амьдардаг, нэг зүйлийн амьтан)
  • далайн дун мод урга. (хэлбэр байдал нь нарстай адил, туулайн бөөр мэт болоод арай жижиг, гурван уулзвар бүхий үртэй мод)
  • далайн заан амьт. (биеийн урт гурваас дөрвөн алд хүрдэг, эрийнх нь хамар зааных шиг хэлбэртэй, усны ирвэсийн нам, далбаа хөлтний язгуурт хамаарах амьтан; далайн зааны өөх, арьсыг ашигладаг)
  • далайн зараа амьт. (бие нь бөөрөн­хийдүү олон хэлбэртэй, зарааных шиг шивүүр өргөстэй, сээр нуруу­гүйтний хүрээний өргөст арьстны ангид багтдаг; олон зуун зүйл бий)
  • далайн зарьяа амьт. (далайн зараа нэг төрлийн загас)
  • далайн илжиг амьт. (хэлбэр байдал нь илжигтэй төсөөтөй, хөхөл нь огт нордоггүй, усанд оршдог нэг төрлийн амьтан)
  • далайн ирвэс амьт. (далайн хав; олноороо далайд амьдардаг хөхтөн амьтан)
  • далайн морь амьт. (цээжин биеийнх нь хэлбэр мориных шиг, арьс зузаан, өнгө хар бараан, бараг үегүй, соёо урт, ам том, бие хүнд бөгөөд урт, сэлүүр хөлтэй сүүн тэжээлт амьтан; арьс, өөх, мах, соёог нь ашигладаг)
  • далайн мөгөөрс амьт. (хэлбэр сийрсэн бүрх малгайн адил хөндлөн гулд хэд хэдэн тохой их, толгой нүд гэдэс дотор байхгүй, сам хорхойн хүчийг түшиж дэгдэн явдаг, усны амьтны мах иддэг нэг төрлийн амьтан)
  • далайн мөөг урга. (чихэртэй цайнд ургадаг хөрөнгийн мөөг, мөөг нянгийн хам оршил; мөөг нь чихэр, спирт, нян нь цууны хүчил ялгаруулдаг; хөрөнгөөр нь эмчилгээний ундаа хийдэг)
  • далайн наймаалж амьт. (хавьсны хоёр хажуу шовхгор, хойд хоёр хөл салаагүй, хөлийн үзүүр этгээд хавтгай, хавтасны үзүүрт сондуутай далайд амьдардаг хорхой)
  • далайн нохой амьт. (далай тэнгист амьдардаг, сүүгээр бойждог, том биетэй амьтны ерөнхий нэр; дотроо төрөл зүйл олон)
  • далайн од амьт. (цацран гэрэлтэж буй од мэт хэлбэртэй, далайн таван хошууны нэгэн зүйл)
  • далайн сам хорхой амьт. (хэлбэр нь голын сам хорхойтой адил бие том, далайд оршдог нэг зүйлийн хорхой)
  • далайн саргай цэцэг урга. (мөнх ногоон, бутархаг модонд ургадаг цагаан өнгийн цэцэг, үүнээс анхилуун сайхан тос гарган авна)
  • далайн сонгино урга. (биедээ нялцгай шүүстэй, газар доорх хайрслаг иш нь маш том, навч нь өргөн хавтгай, тэвнэ хэлбэртэй, бутлан ургадаг, олон наст өвслөг ургамал; навчны иш дотроос ургах цэцэг нь ишний оройд цацаг хэлбэртэй баг цэцэг бүрэлдэж жижиг цагаан цэцэг дэлгэрнэ; хайрслаг ишээр нь зүрх тамиржуулах эм хийдэг)
  • далайн таван хошуу амьт. (бие нь таван хошуу мэт хэлбэртэй, зарим нь дөч орчим салаа, хошуутай, далайд оршдог өргөст амьтны ангид хамаарах нэг төрлийн амьтан)
  • далайн тагтаа амьт. (хөвчин бие нь үнсэн хөх өнгөтэй, хүзүүндээ нэг үе хар чандартай, хөх шийрнь цайвар улаан, голдуу далайн орчмоор нутагладаг нэг төрлийн шувуу)
  • далайн тахиа амьт. (улаан шар, улаан хөх, хурц тод өнгө бүхий дэвүүр шиг сэлүүртэй, гоёмсог, тахиа шиг дуугардаг төдийгүй архирах, хурхирах, хүнгэнэх чимээ гаргадаг, халуун орны далай тэнгист амьдардаг дунд зэргийн биетэй нэг төрлийн загас)
  • далайн тотиг амьт. (бие бараавтар, ар ба омруу цагаан, эрхий байхгүй, нэг төрлийн шувуу)
  • далайн туулай амьт. (биеийн урт нь хоёр аравны таван метр, хүнд нь хоёр зуун тавин килограмм хүрдэг, нуруун тал, үсний өнгө хар саарал, зарим нь нуруундаа том цагаан толботой, өехий цагаан саарал, мөс цасанд нүх ухаж оршдог, сүүн тэжээлтэй том амьтан; агнаж арьс, өөхийг нь ашиглана)
  • далайн удвал амьт. (хөндий хэвэлтэн, ясгүй, гонгор биетэй, бие дээр нь их бага тэмтрүүлтэй, хурц гоёхон өнгөтэй; далайн ёроолын хад чулуун дээр наалдан жижиг загасаар хооллодог)
  • далайн урьдал жимс урга. (иш болоод мод нь гурваас дөрвөн тохой илүү өндөр, өвөл цэцэглэдэг жимс)
  • далайн үхэр амьт. (загасан үхэр)
  • далайн хав амьт. (нохой­той төстэй, загас идэж амьдардаг, дөрвөн мөч нь ахар, сэлүүр мэт, үс нь богино шаргал бөгөөд хүрэн хар толботой, өвөр хэвлий нь цайвар нэгэн зүйлийн амьтан; усны ирвэс ч гэдэг; мах өөх арьсыг нь хэрэглэдэг)
  • далайн халиу амьт. (далайн зараа, далайн загас болон нялцгай биетнийг идэж амьдардаг, амрах, үржихдээ хуурай газар гардаг, халиутай төстэй, өмнө мөч нь ахар, хойд мөч нь урт хуруундаа сарьстай, далайд шумбахдаа сайн, нэгэн зүйлийн хөхтөн; арьс нь ихээхэн үнэ хүрнэ)
  • далайн хараацай амьт. (өд нь харавтар хүрэн, савар нь хар бөгөөд сарьстай, үргэлж далай дээгүүр халин нисч, жижиг загас, сам хорхойгоор хооллодог, хараацайтай төстэй, нэгэн зүйлийн шувуу; салхич шувуу)
  • далайн хас урга. (нэгэн зүйл цэцгийн нэр)
  • далайн хөвөн амьт. (олонх нь далайн ёроол дахь чулуулгийн завсарт амьдардаг боловч зарим нь цэнгэг усанд амьдардаг, дангаар болон сүргээр бусдын арьс, хайрс, гадаргуу дээр тогтож, усны дотроос органик бодосыг шүүж иддэг, төрөл зүйл олон, олон эст амьтан)
  • далайн хулгана амьт. (далайн хөвөө дагуу элс шаварт нуугдаж амьдардаг, бие нь орхиц хэлбэртэй, амаа тойроод арван таван тэмтрүүлтэй, хүрэн ба шаравтар өнгөтэй, өргөст арьстан)
  • далайн цагаан ногоо урга. (өнгө хөхөвтөр, навч өргөн болоод урт, идшинд хэрэглэдэг далайн ургамал)
  • далайн цахлай амьт. (хэлбэр нь цагаан тахианы адил, ар бие нь үнсэн өнгөтэй, жигүүр бараан, сүүл цагаан, зарим сам хорхой иддэг далайн эргээр амьдардаг нэг төрлийн шувуу)
  • далайн чавга урга. (Ази тивийн баруун хэсэг, Африк тивийн хойд хэсэгт ургадаг, үр нь уртавтар бөгөөд дундуураа ховилтой, өдлөг нийлмэл навч нь урт бөгөөд модныхоо оройд ургадаг, махлаг түрүү хэлбэрт цэцэг бүрэлдээд чавга хэлбэртэй шүүслэг жимс суудаг, мөнх ногоон тураг мод)
  • далайн чоно амьт. (хэлбэр нь чоно хулгана мэт, урт нь зуун гучин дөрвөн сантиметр, хүнд нь хорин килограмм хүрдэг далайн загас)
  • далайн шил өвс урга. (шугаман навчны ихэнх нь ёзоороосоо багларан ургадаг, бөөн хэлбэртэй, чийгтэй элсэрхэг хужиртай газар юмуу, далайн эрэг хавиар ургадаг, олон наст өвс)
  • далайн шуламс амьт. (дүрс байдал маш сонин, толгой том, ам өргөн, нуруундаа сондуутай, өмнөд шивэр урт, биеийн урт хоёр метр хүрдэг, Хар далай, Газрын дундад тэнгист байдаг, сондуут загасны язгуурт хамаа­рах загас)
  • далай их (аугаа их)
  • далай жаргал (барагдашгүй их жаргал)
  • далай нутаг (хэмжээлшгүй өргөн уудам)
  • далай цагаан (уужуу талбиун)
  • ургацын далай
    а.тариа, ногооны ургац сайтай нь
    б.ногоо ихтэй хоол
  • далай даян (улсын наадамд гурваас дөрвөн удаа түрүүлсэн бөхийн цол)
  • далай лам (шашны тэргүүн ламтан)
  • далай хаан (хамгийг захирагч их хаан)
  • далай цэцэн (агуу цэцэн мэргэн)

Хоршоо үг

  • нуур далай (их хэмжээний тогтмол ус)

Эсрэг үг

Этгээд үг хэллэг

Зүйр цэцэн үг

Хэвшмэл хэлц

  • Далай амар байвал
    Загас амар байдаг
  • Далай амар бол даяар амар
    Нуур амар бол нугас амар
  • Далай байвал давсаар дутахгүй
    Уул байвал түлшээр зудахгүй
  • Далай боловч давсаар дутна
    Дагина боловч данжаадаар дутна
  • Далай боловч усаар дутдаг
    Дагина боловч эрээр дутдаг
  • Далай ер ширгэхгүй
    Даяар олон төөрөхгүй
  • Далай лам жанчаар баян
    Дайду хот зоосоор баян
  • Далай ламаас өмнөтөө зам амждаг
    Банчин эрдэнээс өмнө бага зам амждаг
  • Далай руу хаясан чулуу
    Үнсэнд хаясан зүү
  • Далай таглаагүй
    Тэнгэр баганагүй
  • Далай усаар ханадаггүй
    Мэргэд номоор ханадаггүй
  • Далай хатахгүй
    Балай гэгээрэхгүй
  • Далай хужиртай
    Дэлхий дэлэнтэй
  • Далай хэдий гүн боловч ёроолтой
    Мод хэдий өндөр боловч үндэстэй
  • Далай хэдий гүн боловч ёроолтой
    Уул хэдий өндөр боловч оройтой
  • Далай ширгэхгүй
    Түмэн төөрөхгүй
  • Далайг бирд харамлана
    Дагвыг чөтгөр харамлана
  • Далайг долгилоход жараахай ч дайвдаг
  • Далайг давалгаалахад цахлай ч зовдог
  • Далайг үзсэн хүн мөрнийг ойшоохгүй
  • Далайг харамласан бирд
    Даарийг харамласан шаазгай
  • Далайгаа гатлаад онгоцоо бүү хая
    Голоо гараад гүүрээ бүү эвд
  • Далайд агнаж сур
    Цөлд явж сур
  • Далайд бүлүүргүй
    Тэнгэрт баганагүй
    Ууланд бүсгүй
    Усанд нуруугүй
  • Далайд дусал нэм
    Овоонд чулуу нэм
  • Далайд дусал нэмэр
    Давсанд шүү нэмэр
  • Далайд дуссан дусал
    Далай ширгэтэл хатдаггүй
  • Далайд ёроолтой
    Эрдэмд ёроолгүй
  • Далайд мэлхийн шээс нэмэр
    Давсанд хужрын борзон нэмэр
  • Далайд оломч бэрх
    Цөлд хөтөлч бэрх
  • Далайд усч бэрх
    Цөлд газарч бэрх
  • Далайд усч
    Дайнд баатар
  • Далайд хязгааргүй
    Эрдэмд оройгүй
  • Далайн захад хүрз бүү барь
    Даяанг мэдэгчид үг бүү заа
  • Далайн мухар
    Даргайн сүвээ
  • Далайн олз дал хоногийнх
    Атрын олз далан жилийнх
  • Далайн урд гарч үзсэн
    Далан урхитас хазсан хүн
  • Далайн усны давалгаа олон
    Дамын үгийн худал нь олон
  • Далайн усыг яндаж болохгүй
    Аливаа хүнийг басаж болохгүй
  • Далайн хөвөөнд давстай худаг ухах гэх шиг
  • Далайн чулуу далайдаа дэвтддэггүй
    Эрдэмт хүн эрдмийнхээ идийг мэддэггүй
  • Далайн юм усан амттай
    Дэлхийн юм салхин амттай

Өвөрмөц хэлц

  • архин далайд живэх (архи сархадад толгойгоо мэдүүлэх)
  • далай буцлан, мөрөн ур­валхийлэх мэт (ямар нэгэн хөдөл­гөөний хөөр хөгжөөнтэй буюу сүр хүчин ихтэй явагдах)
  • ургацын далай

Зөв бичих зүй

  • далай, далайг, далайд, далайгаар
  • далай(~тэнгис, ~их, ~лам)
  • /~н/
  • /~д/
  • /~г/
  • /~аас/
  • /~аар/
  • /~тай/
  • /~руу/
  • /~аа/

о.тоо

  • /~нууд/

Ертөнцийн гурав

Монгол бичиг

DeleI


Хуучирсан үг