Wiktionary:Сүүлийн үеийн мэдээ

Wiktionary-с
Шууд очих: залуурдлага, хайлт

Оршил Дэлхийн царцдас нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл бөгөөд базальтлаг болон боржинлог чулуулагаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. Температур нь газрын гадаргуу орчим ойролцоогоор агаарын температуртай, харин Мохийн зааг орчим дээд мантийн температур болох 900°C-тай ойролцоо байна. Царцдасын 2 төрөл байдаг нь: Далайн царцдас 5-10 км зузаан, базалтлаг найрлагатай, дундаж нягт нь 3.3 гр/см3. Далайн царцдас нь Далайн голч нуруунд тасралтгүй шинээр үүсэж байдаг. Өөрөөр хэлбэл халуун магма гүнээс түрж гарч ирэн царцдаг бөгөөд дараагийн магм нь өмнөхөө түрэн хоёр тийш нь холдуулж, царцах байдлаар тасралтгүй явагдана. Далайн голч нуруунд далайн царцдас шинээр үүсэж байхад плитийн ойртох (конвергент) заагт далайн царцдас нь эх газрын царцдас доогуур, манти руу живж (субдукцлагдаж) байдаг. Учир нь далайн царцдас нь эх газрынхаас илүү хүнд юм. Плит тектоникийн нэг гол судлагдахуун бол энэ процесс болно. Эх газрын царцдас 20-70 км зузаантай, тунамал, боржинлог, хувирмал чулуулагаас тогтоно. Мантиас илүү хөнгөн, нягт багатай учир манти дээгүүр хөвж байдаг байна. Мөн далайн царцдасаас илүү нягт багатай тул түүнтэй харьцуулахад бараг субдукцлагдахгүй (манти руу живж, хайлахгүй). Ийм учраас далайн царцдасын нас 200 сая жилээс хэтрэдэггүй бол, эх газрын царцдасын хамгийн эртний чулуулагийн (Канадын Акаста занар) нас 4.01 тэрбум жил хүрдэг байна.   Дэлхийн царцдас Дэлхий бүрэлдэн бий болсоноос хойш буюу 4 мялард жилээс дэлхий дээр геологийн порцесууд явагдаж ихэлжээ энэ геологийн порцесийн үр дүнд дэлхийн чудуун мандал буюу царцдас үүсжээ. царцдас нь дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл бөгөөд гадарга нь далай тэнгисийн хотгор, эх газрын уул нуруу гэх мэт тэгш бус. Их газрын царцдас нь 20-70 зузаантай, харин далайн царцдас нь 5-10 км зузаан байдаг байна. Их газрын ба далайн цахцдасийн ялгаа нь зөвхөн зузаанд байдаггүй. Жишээ нь Далайн царцдасын чулуулаг хоёр үетэй. • Базальтийн үе • Тунамал чулуулагийн үе Их газрын чулуулаг гурван үетэй • Базальтийн үе • Тунамал чулуулагийн үе • Боржингийн үе тус тус оршино. Базальтийн чулуулгийн үе шат: Базальт чулуулаг нь хамгийн түгээмэл галт уулын чулуулаг юм. Энэ нь далайн ёроолыг хучих бөгөөд түүний урсац нь хэд хэдэн тивийг хучдаг. Мөн арлан нумыг бүрдүүлэгч гол хэсэг юм. Базальтийн гол бүрдүүлэгч эрдэс нь плагиоклаз болон пироксен, оливин бөгөөд голчлон порфиритик байдаг Тунамал чулуулагийн үе: Тунамал чулуулаг нь чулуулгийн үндсэн гурван төрлийн нэг нь болох бүлэг чулуулагийг хэлнэ (нөгөө хоёр бүлэг нь магмын ба хувирмал чулуулаг). Энэ бүлгийн чулуулаг нь Дэлхийн газрын гадаргуугийн 75-80% бүрхэнэ. Түгээмэл тохиолдох тунамал чулуулагууд нь шохой, шохойн чулуу, доломит, элсэн чулуу, конгломерат, занар зэрэг болно. Тунамал чулуулгийг гарал үүслээр нь бүр тодруулж хэлбэл тунамал чулуулаг үүсгэгч тундсын гарал үүслээр нь үндсэн 3 төрөлд:


• Хэмхдэст чулуулаг - чулуулгийн эвдрэлээр үүссэн • Биохимийн гаралтай чулуулаг • Химийн тундасжилтаар үүссэн чулуулаг гэж ангилна.

Тундас нь цаашид чулуужих процессоор (нягтрах процесс) тунамал чулуулаг болон хувирна. Тунамал чулуулаг нь газрын гадаргуу дээр ил эсвэл маш бага гүнд, өгөршлийн үр дүнд үүссэн чулуулгийн хэмхдэсүүд, эсвэл төрөл бүрийн органик материал болон химийн тунадасжилтаар үүссэн тунадас нягтран, барьцалдах үйл явцын үр дүнд үүснэ. Боржин чулуулагийн ийн үе: Боржин зэрэг кварцаар баялаг гүний чулуулаг мөн дунд болон өндөр температурын хувирмал чулуулагт түгээмэл тохиолддог эрдэс юм. Энэ нь галт уулын гаралтай чулуулагт тохиолдохгүй. Микроклин нь плагиоклазтай хамт урган перититийг үүсгэдэг. Өндөр температуртай нөхцөлд микроклиний оронд ортоклаз үүсдэг. Дэлхийн чулуулаг бүрхүүл нь төрөл бүрийн тунамал, хувирмал, магмийн чулуулгаас тогтоно. Магмын чулуулаг нь халуун хайлмал магмаас үүсэх ба интрузив “шургамал” ба эффузив “бялхмал” гэсэн 2 үндсэн төрөлд хуваагдана. Интрузив чулуулаг нь Дэлхийн царцдаст, газрын гүнд аажим хөрж, талсжих магмаас үүсдэг бол эффузив чулуулаг нь газрын гадаргуу дээр ил гарч ирсэн халуун магмаас үүснэ. Чулуулаг үүсгэгч магм нь Дэлхийн манти, эсвэл Дэлхийн царцдасын хэсэгчилсэн хайлалтаар бий болно. Хэсэгчилсэн хайлалт нь температур ихсэх, даралт багасах, эсвэл эрдсийн найрлага өөрчлөгдөх зэрэг процесоор үүснэ. Одоогоор 700 гаруй төрлийн магмын чулуулаг тодорхойлогдоод байгаагийн ихэнхи нь газрын гүнд үүссэн байдаг. Магмын чулуулаг нь үүссэн нөхцөл ба бүрдүүлэгч эрдсийн найрлагаасаа хамааран өөр хоорондоо ялгаатай болно.

Хувирмал чулуулаг буюу метаморф чулуулаг гэдэг нь тунамал, магмын, эсвэл өмнө нь үүссэн байсан хувирмал чулуулаг, өндөр даралт ба 1500С-с дээш температурийн нөлөөгөөр физик, химийн өөрчлөлтөнд орж, хувиран, анхны чулуулгаас өөр шинж чанар бүхий чулуулаг шинээр үүссэнийг хэлнэ. Энэхүү чулуулаг хувирах процессыг метаморфизм гэж нэрлэнэ. Хувирмал чулуулаг нь Дэлхийн царцдасын ихээхэн хэсгийг бүрдүүлэх ба текстур, химийн найрлага, эрдсийн ассиоциацаараа ангилагдана. Эдгээр чулуулаг нь газрын гүнд, өндөр температур ба геостатик даралтын нөлөөгөөр эсвэл Дэлхийн гүн дэх чулуулаг халуун магмын (интрузив) нөлөөгөөр үүснэ. Мөн тектоникийн процессоор, жишээлбэл эх газрын царцдас, эх газрын царцдас доогуур шургах (эх газрууд мөргөлдөх) үед үүсэх хэвтээ чиглэлийн даралт, бутралт, эвдрэлээр үүсэж болно.Хувирмал чулуулгийн судалгаагаар Дэлхийн царцдасд температур, даралтын нөхцөл хэрхэн өөрчлөгдсөн талаархи мэдээлэлийг олж авч болно. Гнейс, аспид занар, гантиг, талст занар зэрэг нь түгээмэл тааралддаг хувирмал чулуулаг болно. Мохоровичийн зааг: Мохоровичийн тасалдал буюу Мохо гэдэг нь манти болон царцдасын хоорондын хил зааг юм. Доорх зураг дээр улаан өнгөөр тэмдэглэсэн зураасан шугам бол Мохо юм.

Геологит “тасалдал” гэсэн үг нь чичэрхийлэлийн долгионы давтамж өөрчлөгдсөн гадаргуу гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Далайн ёроолд энэхүү гадаргуу нь дунджаар 8 км-ийн гүнд тохиолддог бөгөөд эх газрын хувьд 32 км-ийн гүнд ойролцоогоор тохиолдоно. Мохоровичийн тасалдалыг нь 1909 онд Хорватын чичэрхийлэл судлаач Андрижа Мохорович нээсэн. Мохорович нь анх энэхүү чичэрхийлэлийн долгионы өөрчлөлтийг энэ бүсийн дагуу нүүн хөдөлж байгаа материалын хувийн жинтэй холбоотой гэж үзсэн. Тэрээр Дэлхийн дотоодод ажиглагдсан чичэрхийлэлийн долгионы хурдны нэмэгдэлт нь дэлхийн дотоодын найрлага өөр өөр байгаатай уялдаа холбоотой гэж тайлбарласан. Энэхүү хурдасалт нь өндөр нягттай хэсгүүд газрын гүнд илэрсэнээс бий болох ёстой юм. Газрын гадаргуугийн яг доор орших бага нягттай хэсэг нь ерөнхийдөө Дэлхийн царцдас бүрхүүлд хамаарна. Царцдас бүрхүүлийн доод талын арай өндөр хэсэг нь манти болж эхэлж байгаа юм.