Хэрэглэгч:SNBAYR

              Тодорхойлолт 

Төгсгөх нөхцөл гэдэг нь нэр ба үйл үгийг хэлбэржүүлж үгийн хамгийн сүүлийн залгавар болдог бөгөөд өөрөөр хэлбэл тухайн нөхцөлийн араас өөр нөхцөл дахин орох боломжгүй гэсэн үг юм. Төгсгөх нөхцөл нь нэрийн ба үйлийн гэж хоёр янз байна.

Нэрийн төгсгөх нөхцөл нь: Хамаатуулахын нөхцөл Хөмаатуулах нөхцөл нь дотроо: 1. Ерөнхийлөн хамаатуулах: -аа, -ээ, -оо, -өө 2. Биед хамаатуулах: 1-р бие- минь, -маань

                   2-р бие- -чинь, -тань
                   3-р бие- нь

Үйлийн төгсгөх нөхцөл нь: 1. Цагаар төгсгөх 2. Биеэр төгсгөх

           Цагаар төгсгөх нөхцөл

энгийн ирээдүй цаг - на(нэ,но, нө) мэдэгдээгүй өнгөрсөн цаг - жээ(чээ) саяхан мэдэгдэж өнгөрсөн цаг- лаа(лээ, лоо, лөө) мэдэгдэж өнгөрсөн цаг- в

           Биеэр төгсгөх нөхцөл

шийдэн хүсэх - я, е, ё, ю даалган захирах - сугай, сүгэй тушаан захирах - 0 хэлбэртэй зөвлөн захирах - аарай(ээрэй, оорой, өөрэй) шаардан захирах - аач(ээч,ооч,өөч) хүндэтгэн захирах - гтун сануулан захирах - уузай(үүзэй) зөвшөөрч захирах - г ерөөн хүсэх - тугай(түгэй) мөрөөдөн хүсэх - аасай(ээсэй, оосой, өөсөй) Орчин цагийн монгол хэлэнд цагаар төгсгөх -на /-нэ,-но,-нө/, -жээ /-чээ/, -лаа /-лээ, -лоо, -лөө/, -в гэсэн нөхцлүүд байна. Эдгээр нь утга үүргээрээ бие биеэсээ ялгаатай боловч дараах үндсэн шинжээрээ биеэр төгсгөх нөхцлөөс ялгарна.

Цагийн харьцаа заана. Тухайлбал -на /-нэ,-но,-нө/ нөхцөл нь одоо, ирээдүй цагийг -жээ /-чээ/, -лаа /-лээ, -лоо, -лөө/, -в нөхцөл өнгөрсөн цагийг тус тус заадаг. Цагаар төгсгөх нөхцөлөөр хэлбэржсэн үйл өгүүлэхүүний өмнө утга чимэх үл, эс гэсэн үг орж үгүйсгэх утга, ард нь даган чимэх шүү, даа, бэ, вэ, биз гэсэн утга үгс орж батлаг анхааруулах, асуух, эргэлзэх утга илрүүлнэ. Жишээлбэл: Хажууд байсан харганыг эс анхаарчээ. Миний хүү л ганцаараа энэ нүсэр ажлыг амжуулж шүү дээ. Үйл үгийн цагаар төгсгөх нөхцөлийг өнгөрсөн, одоо, ирээдүй гэж 3 ангилна. Одоо цагаар төгсгөх нөхцөл -на /-нэ,-но,-нө/ нөхцөлийг энгийн бие даасан үйл үгийн үндэс болон үйлийн зэрэгцүүлэн холбох нөхцөлтэй үйл үгийн дараа туслах үүрэгтэй орсон -бай, -суу гэх мэт үйл үгийн үндсэнд залгаж одоо цагийн утга илрүүлнэ. Жишээ: Уулсын орой сүүмийн харагдана. /Д.Д/ Хэдэн тугал оодогнон давхина. /Д.Н/ Хүүхдүүд эгнэн суугаад дуу дуулж байна. /Д.С/ гэх мэт. одоо цагаар төгсгөх -на /-нэ,-но,-нө/ нөхцөлөөр хэлэх үетэй давхцан болж байгаа бодот тодорхой одоо цаг, хэлэх үетэй үл тохирох ерөнхий хийсвэр одоо цагийн утга тус тус илэрнэ.

Жишээ: Должин үнээгээ сааж байна. /бодот тодорхой одоо цаг/. Ус шингэн боловч мөс болон хатуурна. /ерөнхий хийсвэр одоо цаг/ гэх мэт. Ерөнхий одоо цагийн утгатай -на /-нэ,-но,-нө/ нөхцөлийг үйлийн одоо цагаар -даг /-дэг,-дог,-дөг/ нөхцөлөөр орлуулж болно.

Одоо цагаар төгсгөх нөхцөл -на /-нэ,-но,-нө/ нөхцөлийг үйл үгийн үндсэнд залгаж буй үеэс хойш болох цагийн утга илтгэнэ.

Жишээ: Манай удахгүй цэргийн албанд мордоно. /С.Э/ Эрдэм ном сайн сурвал эх орондоо ихийг бүтээнэ. /М.Г/ гэх мэт Ирээдүй цагаар төгсгөх -на /-нэ,-но,-нө/ нөхцөлтэй үйл өгүүлэхүүний өмнө утган чимэх, дараа нь даган чимэх үгс орж төрөл бүрийн баймж утга илрүүлнэ.

Өнгөрсөн цагаар төгсгөх нөхцөл -жээ /-чээ/ нөхцөлийг үйл үгийн үндсэнд залгаж өгүүлэгч этгээд тухайн үйлийг биеэр мэдээгүй буюу дам сонссон баймж утга илтгэнэ. Жишээ: Сэрээнэн хэдэн хонио услахаар явжээ. Хүргэнийхээ хэдэн адууг танилгүй өнгөрчээ гэх мэт. Өнгөрсөн цагаар төгсгөх -лаа /-лээ, -лоо, -лөө/ нөхцөлийг үйл үндсэнд залгаж тухайн үйл болж өнгөрснийг өгүүлэгч этгээд өөрийн биеэр мэдсэн (үзсэн, харсан гэх мэт) баймж утга илтгэнэ.

Жишээ: Намайг бага байхад манай нутагт нэгэн цэцэн цэлмэг өвгөн байлаа. /Б.Н/ Бид хэдийг шагай харваад сууж байтал нэгэн бадриун эр орж ирлээ. /С.Д/ гэх мэт. Өнгөрсөн цагаар төгсгөх -в нөхцөлийг үйл үндсэнд залгаж тухайн үйл хөдлөл эрт болж өнгөрснийг өгүүлэгч этгээд биеэр мэдсэн баймж утгэ илтгэнэ.

Жишээ: Багшийн яриад байсныг одоо л дөнгөж ухаарав. /Д.М/ Хүмүүс цуглаж дуусаад хурал эхлэв. /С.Э/ гэх мэт

Тодорхойлолт Үйл үндсэнд залгаж өгүүлэгч этгээд тухайн үйлийн хэлзүйн нэг, хоёр, гуравдугаар биеийн аль нэгээр гүйцэтгүүлэхийн тулд захиран тушаах, шаардах,сануулах, хүсэх, гуйх зэрэг баймж утга илтгэнэ. я(е,ё), сугай(сүгэй), тэг(0), аач(ээч ,ооч ,өөч), гтун(гтүн), уузай(үүзэй), тугай(түгэй), аасай(ээсэй ,оосой ,өөсэй) зэрэг нөхцөл нь биеэр төгсгөх нөхцөл болно. Ангилал

   1. Нэгдүгээр бие- я(е, ё),  сугай(сүгэй)
   2. Хоёрдугаар бие- тэг(0) аарай(ээрэй, оорй, өөрэй), аач(ээч, ооч, өөч,) гтун(гтүн,) уузай(үүзэй)
   3. Гуравдугаар бие- г, тугай(түгэй), аасай(ээсэй, оосой, өөсэй)

Нөхцөлийн утга Шийдэн хүсэх Шийдэн хүсэх я(е, ё) нөхцөл нь тухайн үйл хөдлөлийг өгүүлэгч этгээд өөрөөр (болон сонсогчийг оролцуулан) гүйцэтгэхээр шийдэн уриалсан баймж утга илтгэнэ.

      Жишээ өгүүлбэр:
        1. Би хүний хийдгийг хийж, сурдгийг сурья л гэж шийдсэн.
        2. Чадах эсэхээ туршаад үзье.
        3. Хэдүүлээ нийлээд хийчихье.

Даалган захирах Даалган захирах -сугай (сүгэй) нөхцөл нь тухайн үйл хөдлөлийг өгүүлэгч этгээд даалган шийдсэн баймж илтгэнэ. Орчин цагийн монгол хэлэнд сугай (сүгэй) нөхцөл нь тогтоол, зарлиг, тушаал зэрэг албан бичгийн найруулгад тохиолдоно.

      Жишээ өгүүлбэр
        1. Үүнийг би олон хоног эргэцүүлэн бодсоны эцэст зориг гарган хиясүгэй гэж шийдлээ.

Ном зүй

Ц.Өнөрбаян'Орчин цагийн монгол хэлний үг зүй'Уб 2004

Анги: Хэл шинжлэл