улаан

Wiktionary-с
Шууд очих: залуурдлага, хайлт

Flag of Mongolia.svg Монголоор


Дуудлага

[ula:n] (улаган)


Үгийн утга

улаан тэм 1Гал ба цус мэтийн өнгө: улаан арьстан (европынхон Америк тивд нүүдэллэн очихын өмнө тэнд амьдарч байсан уугуул оршин суугчид), улаан бэх (шунхыг талхалж, усанд хайлж цавуу холиод бэхийн адил дөрвөлжлөн хийснийг), улаан гэрэл (явахыг хориглосон дохионы авто машины замын гэрэл), улаан гол (а.харвах дүгрэг байны дунд байдаг улаан цэг; б.хүн амьтны гол судал, амин гол, амин сүнс; в.шилж. маш хайртай), улаан дарс (улаан өнгөтэй дарс), улаан мөнгө (зэс гууль зэргээр үйлдсэн зоос), улаан мөнгөний үнэгүй (а.үнэ цэнэгүй, б.хямдхан), улаан нүдэн гараг од.орон. (Нарны аймгийн ертөнцийн нэгний нэр, ангараг), улаан нэлий (а.цус ихэд асгарсан, нялзсан нь; б.мах, цус ихэд тархсан зэрэг), улаан нялай (цус болон цусны өнгөтэй зүйл, түүний ихэд тархсан байдал), улаан өндөгний баяр (Христийн шашинтны хаврын баяр), улаан салхи (их шороо тоос дэгдээсэн хүчтэй салхи), улаан сам (буудайн гурилд бал хоршин зуурч цагаан самын ёсоор үйлдэж гахайн тосонд буцалгасан идээ), улаан ус (хонхор газар тогтсон бороо, хурын болон тогтоол ус), улаан хагсмал боорцог (жигнэсэн буудайн гурилд чихэр, нохойн хошууны ус хоршиж хайрсан идээ), улаан хоолой биезүй. (залгиурыг ходоодтой холбосон гуурслаг эрхтэн), улаан бурхан анагаах. (биеэр улаан бижрүү туурдаг халдварт өвчин), улаан хоормог (булингартсан их ус), улаан ёлхдос анагаах. (цусан суулга), улаан цоохор болгох (хүний бичсэн зүйлийн алдаа мадаг, найруулгыг улаан балаар засаж цоохорлох), улаан шороо (хүчтэй салхи гарч нүүр нүдгүй шороо дэгдэх), улаан шуурга (цас бороогүй, шороо тавих их шуурга), ертөнцийн гурван улаан аман зох. (жавартай тэнгэрийн хаяа улаан, жартгай хүний нүд улаан, жалганд ургасан сухай улаан), улаан бор (малын зүсэм, борд улаавтархан өнгө холилдсон), улаан зүр (зуны цагт зүр гөрөөсний өнгө улаавтархан харагдахыг), улаан зээрд (улаан зүсмийн адууны баахан улбар), улаан тарлан (үхрийн зүс улаан эрээн), улаан халтар (их бие хар бөгөөд завьж, шанаа, нүдний дээд этгээд, дөрвөн хөлийн шилбэ улаавтар нохойн зүсэм), улаан хонгор (хонгор зүсмийн адууны бяцхан улбар), улаан хүрэн (тэмээ, үхэр, хонь, ямааны зүс ба эд юмны өнгө улбар хүрэн), улаан хээр (хээр зүсмийн адууны баахан улбар), улаан цоохор (а.үхэр, хонь, ямааны зүсэм цагаанд улаан толботой буюу улаанд цагаан толботой; б.бусад юмын улаан өнгөнд өөр өнгө буюу өөр өнгөнд улаан толбо бүхийг), улаан шарга (шарга зүсмийн адууны бяцхан улбар), хундан улаан (ягаан улаан), улаан данс (а.сайн юмны бүртгэл; б.дэлхийн болон аль нэг улс, орон нутгийн ховордсон ургамал, амьтныг бүртгэн, аврах арга замыг зааж анхааруулсан албан баримт бичиг), улаан ногоон хорш. (а.хоёр зүйл өнгө; б.өнгө хослох), *улаан голоо тасартал (амьсгал хураатлаа, үхэн үхтэлээ), *улаан зээрд болох (баахан согтох, нэлээд халамцах), *улаан хоолой (амь амьдрал, амь зуух), улааныг үзэж урвах, шарыг үзэж шарвах зүйр. (өөрийн үзэл бодолгүй бусдыг аялдан дагах, бусдыг зусардах), улаан болжмор амьт. (хошуу улаавтархан шар, хоёр зажуурт цагаан чандар сагсайн ургасан, жигүүр, сүүл улаавтархан, тэрмийн өнгөтэй боловч, цагаан чандар холилдсон нэг зүйл болжмор шувуу), улаан бор азарга амьт. (улаан чандартай, хар бидэр бүхий нэг зүйл бялзуухай, богширго), улаан гарди амьт. (байдал төлөв тахиатай адил, үс нь таван өнгөтэй гоёмсог сайхан нэг зүйл шувуу), улаан дэлбэ амьт. (шүд нохойн шүдтэй адил, том нь гурваас дөрвөн тохой, хошуу ээтгэр нэг зүйл загас), улаан сарт тогшуурга амьт. (их бие хэрээний адил, өнгө цох хар, толгойдоо улаан сартай нэг зүйл тогшуурга шувуу), улаан толгойт амьт. (янз хитрүү бялзуухайтай адилхан, ар өнгө хөхөвтөрхөн, толгой улаан нэг зүйл бялзуухай), улаан туруу амьт. (хошуу, сүүл хар, бие улаавтархан бараан нэг зүйл хэрээ), улаан хошуут хэрээ амьт. (хэрээтэй адил болоод хошуу, хөл улаан, жигүүр, сүүл хар болоод урт, төрөлхийн намхан нэг зүйл шувуу), улаан хөл амьт. (биеийн чандар үнсэн өнгөтэй, аньсагын дээд талд цайвар шар чандар хөмсөгтэйгээ адил, шийр маш улаан нэг зүйл бялзуухай), улаан хүзүүт амьт. (хүзүү улаан, хошуу хар, толгойдоо урт чандар бүхий, хүнийг үзэж дуугарахад чандар нь сагсайж босдог нэг зүйл шувуу), улаан цоохондой амьт. (янз цоохондойн адил боловч ирвэс мэт бидэртэй, өнгө улаан, жил удвал ирвэс мэт болно, махаар идэш хийнэ), улаан лооль урга. (боловсорч гүйцсэн хойноо арьс нь час улаан өнгөтэй болдог идэшний таримал, амтлаг, шүүслэг ногоо), улаан лууван урга. (улаавтар үндэс бүхий таримал ногоо, амт гашуухан, үндсийг иднэ, навчийг мөн идэж болно), улаан манжин урга. (улаавтар өнгөтэй, том амтлаг үндэс бүхий идэшний таримал ногоо), улаан бударгана урга. (говь газар ургадаг бударганы нэг зүйл, өндөр нь метр хүртэл бий, иш, мөчир, найлзуур цайвар шар, зуны цагт жижиг ногоон навчтай, өвөл хатахдаа улаан болно, тэмээ иднэ, хатаж навчийг унасан цагт найлзуурыг адуу, үхэр бага зэрэг иднэ), улаан бургас урга. (уд мэт мод, бүдүүн нь эрхий хуруу хэр, өнгө улаан, навч нь бургасны навчнаас өргөн болоод урт, жимс нь ягаан, чөтгөрийн улаан бургас), улаан буудай урга. (янз буудайтай адил болоод өнгө баахан улаавтархан нэг зүйл тариа), улаан зандан урга. (халуун оронд ургадаг мод, чанар хатуу, өнгө улаан, жил удсан хойно өнгө нь хүрэн болно, модны судал зурдастай, жил удаагүйг усанд дэвтээж, юм будвал болно, бас эмнэлэгт хэрэглэнэ), улаан толгой урга. (чийгтэй нуга газар ургадаг, Үетэн овгийн ургамал, залаа улаавтар, бүх төрлийн мал сайн иднэ), улаан тулам урга. (говийн уулсаар ургадаг тулам мэт том улаан цэцэгтэй өдлөг гонзгой навчтай олон наст ургамал), улаан түлээ урга. (голдуу цөл, заримдаг цөлийн бүсэд арваас тавин см өндөр ургадаг бут; мөчир нь гялгар цайвар хальстай, үр зууван, үндсээрээ үрждэг бут ургамал, мал сайн иднэ), улаан


'

'

'

'

'

'


Шилжсэн утга

  • маш хайртай

Холбоо үг

  • улаан арьстан - европынхон Америк тивд нүүдэллэн очихын өмнө тэнд амьдарч байсан уугуул оршин суугчид
  • улаан бэх - шунхыг талхалж, усанд хайлж цавуу холиод бэхийн адил дөрвөлжлөн хийснийг
  • улаан гэрэл - явахыг хориглосон дохионы авто машины замын гэрэл
  • улаан гол - а.харвах дүгрэг байны дунд байдаг улаан цэг б.хүн амьтны гол судал, амин гол, амин сүнс в.шилж. маш хайртай
  • улаан дарс - улаан өнгөтэй дарс

Хоршоо үг

  • маш хайртай


Эсрэг үг

Этгээд үг хэллэг

ГАЛЗУУ УЛААН н. нэлээд хатуу улаан навчин тамхи - Урьд энэ өвгөн галзуу улаан нэлээд нэрэх дуртай байв. - Манай хөдөө одоо гэсэн ч галзуу улаанаа татсаар байгаа.

Зүйр цэцэн үг

улааныг үзэж урвах, шарыг үзэж шарвах - өөрийн үзэл бодолгүй бусдыг аялдан дагах, бусдыг зусардах



Хэвшмэл хэлц

Ухаангүй хүний Улаан гар зовох



Өвөрмөц хэлц

Зөв бичих зүй

  • м.к.б улаан тэм. 1 (өнгө) ~ гэрэл, *~ зээрд болох (халамцан улайх), улаавтар, улаахан 2 шилж. (ил) ~ зам дээр, *~ нүүрээрээ учрах (биеэрээ уулзах) 3 шилж. (цагаандаа гарсан) ~ галзуу, *~ цайм, ~ яргачин
  • м.б улаан (~ гэрэл, ~ дарс) /~втар/ /~втардуу/ /~дуу/ /~дуухан/ /~хан/
  • Улаан: улаан галзуу болох: маш их уурлах, ухаангүй уурлах:  Нагац ах Дүвчин уусан хойноо

улаан галзуу болно шүү дээ.

  • улаан гараараа: зөвхөн гар биеэр хийх:  Хон хэрээг урхи тороор биш улаан гараараа амьдаар

нь барив (Б.Бааст, Алтайн хөх дөнөн).

  • улаан гараараа үзэх: гартаа барьсан юмгүйгээр зодолдох:  Буудалцах, улаан гараараа үзэх

хоёр шал ондоо зүйл.

  • улаан голоо тасартал: амьсгал хураатлаа, үхэн үхтэлээ:  Галдан минь! Улаан голоо тасран

тасартал ирээдүйн төлөө, ард түмний эрх жаргалын төлөө амьсгал хураатлаа зоригтой яваарай (Б.Ринчен, Гүнж).  Мянган суманд бие сэглэгдэвч хамаагүй ганцхан улаан голоо тасартал гамингуудтай үзэлцэх сэн гэж л бодогдоно (Д.Намдаг, Цаг төрийн үймээн).  Гомдох ч юм алга. Үртэй хүний улаан гол зовж тасардаг юм билээ хөөрхий! (Б.Дариймаа, Шар хондын намаржаа).

  • улаан жинс олох: ямар нэгэн эрх сүртэнд бялдуучилж, зулгуй зусар явж байгаад эрх зэрэг олох: Ноёны бөгсийг долоох шахам гүйж байж улаан жинс олоод зүүчихжээ.
  • улаан/ухаа зээрд болох: царай зүс нь улайж, согтон халамцах:  Шөнө дөлөөр улаан зээрд

болсон хоёр найз манайд орж ирлээ.

  • улаан мөнгөгүй болох: ямар ч мөнгө төгрөггүй хоосрох:  Сарын эцсийн цалин хүртэл улаан

мөнгөгүй бол­сон оюутнууд айлын хоол буудахаас өөр аргагүй болно. улаан мөндөр буулгах: ихэд загнаж зандрах:  Алдуул малаа олоогүй буцаж ирсэн хүүхдээ хараад Юндэн гуай улаан мөндөр буулгаж гарав.

  • улаан нүдлэх: шунах, шунамхайрах:  Урж үрдэг хүнийг магтах гэгч мөнгөний хойноос улаан

нүдэлж суудаг хүний үг гээд Агваан тоодоггүй байв (С.Пүрэв, Сүүдэр догшрох цаг).

  • улаан нүдтэй: (үл тааш.) шунаг, сувдаг, шунахай, шуналтай:  Вовка­гийн баян нь үнэн. Ер

нь ашиг хонжоо арвихан шиг олдож өгвөл юу ч хийхээсээ буцдаггүй, улаан нүдтэй хүн юм (Ц.Уламбаяр, Зовлон жаргал).

  • улаан нүүрэн дээр нь: дэргэд нь, өөрийг нь байхад нь:  Чадах чинээгээрээ Дүвжирийн далд

санааг илчлэн гаргаж, улаан нүүрэн дээр нь хэлээд байхаар тэр яаж ч чадахгүй бололтой билээ (Ж.Пүрэв, Гурван зангилаа). улаан нүүрэн дээр нь улайтал хэлэх: нүүр нүүрээрээ харж байгаад бурууг нь хэлэх нь:  Билгээгийн энэ занг арай дэндэж байна гэж зарим хүн ярих боловч яг улаан нүүрэн дээр нь улайтал цулайтал хэлээд өгөх хүн байсангүй. улаан нүүрээрээ учрах: өөрийн биеэрээ учрах, нүүр нүүрээрээ халз учрах:  Хоёр аавын хүү бие биеэ алах гэж улаан нүүрээрээ тулчихаад тэгэж тэмцэж байхын хэрэг юу байна (Л.Түдэв, Уулын үер).

  • улаан нүцгэн: юу ч үгүй:  Хүү арван нэг хоногийн турш шигүү ойд амь зууж, алхсаар 70 гаруй километр газрыг улаан нүцгэн хөлөөрөө туулж эсэн мэнд гарсан гэдэг.
  • улаан нялга болох/болгох: цус нө­жиндөө хутгалдах:  Согтуу залуус хоорондоо зодолдож

нэгнийхээ нар­майг нээж, улаан нялга болгожээ.

  • улаан суганд нь орж авах: ивээлд нь багтах:  Ноёдын улаан суганд нь ороод авчихвал л

хүсэл минь биелэх гээд байна.

  • улаан хоолой: амь амьдрал, амь зуух:  Одоо бодоход наашаа нүү­хийн хэрэг огт үгүй байжээ.

Хүн гэгч амьтан амьдрах улаан хоо­лойныхоо төлөө хэтэрхий шунан зүтгэдэг юм уу даа гэж бодно (Д.Гармаа, Цагаан булаг).

  • улаан хөлтийг урдуураа гаргахгүй/оруулахгүй: а. гойд, гаргуун хурдан:  Миний оодон шар ч

эзнээ гом­доохгүй ээ. Улаан халтар маань ч гэсэн урдуураа улаан хөлтийг гаргахгүй шүү (С.Дашдэндэв, Үүрийн цолмон). б. тайван явуулахгүй:  Су­мын төвийн наахантай байдаг Хараалтын хондын дэргэдүүр дээр­хэн үед улаан хөлтэй юм алхуу­лахаа байлаа гэдэг байсан юм. Одоо жаахан намжаа шив дээ (М.Цэдэн­дорж, Ёстой чөтгөрийн тухай өгүүллэг). улаан хэлтийг урдаа оруулахгүй: хэл ам нь гүйцэгдэхгүй, хэрүүлд гойд сайн:  Сандаг түшмэл ирж, уу­лаасаа зүрх ихтэй, хууль цаазыг бараг мэддэг, улаан хэлтийг урдаа оруулдаггүй сүрхий хүн байж гэнэ (Б.Ринчен, Үүрийн туяа).

  • улаан цагаанаа үзэх: тэмцэлдэх, үнэн худал сайн муугаа ялгаруулах:  Өрсөлдөгч хоёр талын

тэвчээр алдагдаж, улаан цагаанаа үзэл­цэхээр шийдсэн бололтой.

  • улаан цайм: (үл тааш.) а. илэрхий, шууд:  Бөхийн ногоон дэвжээн дээр улаан цайм

наймаалцаж, их мөнгөөр улсын цол худалдаж авна гэдэг даанч муухай, монгол бөхийн түүхэнд байгаагүй жудаггүй явдал юм даа. б. ичихийг мэдэхгүй байх:  Тэр зол баяр нь юу гээч, хэзээ хэрхэн нүүрлэхийг үл мэдэн, үеийн хүүхнүүдтэй эрчүүдийн хөгийг ярин нудралцан инээд хөхрөөн болж, зарим нь улайм цайм гуйлт гувшлага, эрээ цээргүй түрэмгий хандлагаас эвтэйхэн сугарч явжээ (С.Дашдооров, Оосор бүсгүй орчлон).  За Бавгар чи яасан худалч хүүхэд вэ? Тэгж улаан цайм худал хэлэх чинь шившигтэй биш үү гэж Ядам багш асуусан чинь Бавгар... уйлагнав (Л.Түдэв, Хорвоотой танилцсан түүх).

  • улаан цоохор болгох: а. урах, самардах:  Гэрэлийн эхнэр нь түүнийг улаан цоохор болгоод

явуулсан байна. б. алдаа мадгийг хянах:  Лу багш миний бичсэн юмыг улаан цоохор болгодог сон.

  • улаан цурав: нялх нялзрай хүүхдийг дүрслэн хэлэх хэллэг:  Буянтай ах минь, Та миний жаал

хүүг өргөж авахгүй юу, би улаан цурав дөрвөн хүүхэдтэй. Бас нэг юмтай болох гэж яваа ядсан нэг амьтан байна (Б.Ринчен, Үүрийн туяа).

  • улаан эсгий залгихад хүрэх: улаан идээ идсэнгүй удаж туйлаар махсаж, хоол харсдан

ховдуурхан горьдсон байдлыг зүйрлэдэг хэллэг:  Хаврын өдрийн уртад хоол унд хомс хэцүү шүү. Хааяа ч улаан эсгийг залгичихмаар болдог шүү хэмээн хуучлав. улаанаар эргэх: үйл байдал эх захгүй хутгалдан бужигнаж эмх замбараагаа алдаж сүйд болох:  Чоно байхгүй бол зөвхөн оготно, туулай хоёр л талын хөрсийг улаанаар нь эргүүлээд хаячихаж чадна (Зян Рун, Чонон сүлд).  Энэ гол үерлээгүй цагтаа хуурай сайр байвч үерлэх бүрдээ савнаасаа хальж хамар шархируулсан эхүүн үнэр ханхлуулан түмэн зүйлийн новш тээвэрлэн улаанаар эргэлдэнэ (Ч.Лодойдамба, Тунгалаг тамир). ↑мөнгө цагаан, нүд улаа

Ертөнцийн гурав

Монгол бичиг

Folennea


Товчилсон үг

Хуучирсан үг