дал

Wiktionary-с
Шууд очих: залуурдлага, хайлт

Flag of Mongolia.svg Монголоор


Үгийн гарал

Галиг

[dal] 1 (далу) ~ яс
2 (дала) ~ан нас
3 (дала) ~ мод
4 (дал) ~ ~ хийх

Дуудлага

Үгийн утга

дал I нэр.

1 биезүй. Хүн, амьтны хааны атгаал чөмөгний дээд хэсэгт байдаг гурвалжин хэлбэртэй өргөн хавтгай яс.
2 Хүн, амьтны биеийн дал хавийн газар.
3 тогл. Далны ясаар наадах нэг төрлийн тоглоом.
дал II нэр.
1 Бод малын саравчтай хашаа хороо, хорго.
2 Наранд ээвэр, нөмөр сайтай газар
дал III урга. Халуун оронд ургадаг, нэгэн зүйл маш том мөнх ногоон тураг мод; мөчиргүй шулуун иштэй, дэвүүр маягийн навчтай.
дал IV тэм. Том, маш их.
дал(ан) V тоо.
1 Долоон арвын нийлбэр тооны нэр.
2 Ширхэг, тоо толгой.
3 шилж. Олон, их.
3 Газар орны тогтоц, байдлыг заасан нэр. Даландаганагад (Монголын нэг овог; Дорнод аймгийн Халхгол суманд бий).
дал VI: дал дал хийх (хэл дэвсэн олон үг дэмий ярих).

Шилжсэн утга

Бусдыг яаж чадахгүй болтол нь хуурч мэхлэх

  • далан давхар (а.олон давхар; б.олон үетэй бин, боовны нэр)
  • далан долоон үг дэлгэх (дэмий юм чалчих)
  • далан нөхөөс (энд тэндгүй нөхөж оёсон уранхай цоорхой байдал)
  • далан таваар бууж өгөх (ялагдаж дийлдсэнээ бүрэн хүлээн зөвшөөрөх)
  • далан худалч (их худалч)
  • далан хэлийн амьтан яриа.(газар газрын олон хүн)
  • далан зангилаа урга. (далан товчийн овгийн нэг зүйлийн ургамал)
  • далан товч урга. (навчгүй, шилбэндээ товч мэт бөмбөлөгтэй, чийглэг зөөлөн хөрстэй газар ургадаг

ургамал; төрөл зүйл маш олон)

  • нарийн навчит далан товч урга. (зууван нарийн навчтай, цагаан цэцэгтэй, чийглэг хээр, бэл газар ургадаг олон наст өвслөг ургамал)
  • урт навчит далан товч урга. (Дорнод Монголын тачир өвст чулуурхаг хатуу, хайрга бүхий бэл газар ургадаг, ховордсон олон наст өвслөг ургамал)
  • цагаан цэцэгт далан товч урга. (зэллэн ургасан иштэй, түүний үеэс навч нь гардаг, цагаан цэцэгтэй өвслөг ургамал)
  • далан түрүү урга. (багц цагаан дэлбээ бүхий цэцэг; үндсийг нь чанаж цаас хийнэ)
  • далан хальс урга. (хөх саарал давхар дурстай, жижиг навчтай, ширхэг нягт хатуу, шаравтар өнгө бүхий нэгэн зүйл бут мод)
  • жижиг навчит далан хальс урга. (цайвар халтар холтостой, чагтлан ургасан жижиг навчтай, цайвар шар цэцэгтэй, уулын хажууд хад чулууны завсар, мөн ойд ургадаг ташаан толгойн хэрийн өндөр бут мод)
  • ороонго далан хальс урга. (улбар хүрэн холтостой, чагтлан ургасан өргөн хавтгай навчтай, хос хосоороо дэлгэрдэг цэцэгтэй голдуу ууланд бут сөөгний дунд, гуу жалганы хөвөө, хад чулууны завсар ургадаг, найман сантиметр орчим өндөртэй бут мод; навч цэцэг ишийг нь эмэнд хэрэглэдэг, цэцэгнээс нь анхилуун сайхан тос гаргаж авдаг)
  • цагаан далан хальс урга. (чагтлан ургасан зууван навчтай, эхлээд цагаан байснаа хожим шар

болж хувирдаг цэцэгтэй, өндөрлөг нутагт, уулын гуу жалга, гол горхийн хөвөө, ой модонд ургадаг, таван метр орчим өндөр бут мод)

  • шар далан хальс урга. (үнсэн саарал холтостой, чагтлан ургасан навчтай, өндөг шиг хэлбэртэй навчтай, хос хосоороо дэлгэрдэг, анх цагаан шар байснаа алтан шар өнгөтэй болж өөрчлөгддөг цэцэгтэй, уулын хажуу чийгтэй газар, ой хад чулууны завсар ургадаг дөрвөн метр хэрийн өндөр бут мод)
  • далан хэлт чогчиго амьт. (бие нь жижигхэн болоод цох хар, хөх улаавтар, хошуу шар, бялзуухайн намын нэгэн зүйл шувуу)

Холбоо үг

  • далны залаа (далны эрхийн орой дээрх булцан)
  • далны ир (далны эрхий)
  • далны маяа (далны ясны нарийн үзүүр хамрын хойдох яс)
  • далны мөгөөрс (далны хормой талд залгалдан орших мөгөөрс)
  • далны мөр (далны хоёр хажуугийн зузаан ирмэг)
  • далны омог (далны хярааны хот руу хөмийсөн хэсэг)
  • дал тавих (дал шатааж төлөгдөх)
  • далны тогоо (дал ясны маяаны хонхор),
  • далны төлгө (далны мэргэ)
  • далны хамар (далны хярын тууш сэрвэн яс)
  • далны хормой (далны өргөн тал)
  • далны хот (дал ясны хамрын хажуугийн нимгэн хавтгай хэсэг)
  • далны хуудас (далны хоёр талын хялбар хуурдаг мах)
  • далны хүзүү (далны маяа)
  • далны хяр (далны хамраас хормой хүртэлх хянга яс)
  • далны эрхий (далны тогооны гадна талын сэртгэр яс)
  • далны яс (мөгөөрсгүй бүхэл дал)
  • дал алгадах (нөхөрсгөөр таашаасан байдал үзүүлж дал мөрийг нь алгадах)
  • дал хавчих (а.даарснаас дал мөрөө дотогш нь хумих; б.мэдэхгүй гэсэн санааг илэрхийлж дал мөрөө хавчих)
  • дал шороодох (барилдаад унах)
  • далаар нь тавих (а.далаар нь хэвтүүлэх; б.өрсөлдөгч бөхөө нуруугаар нь унагах; в.шилж. Бусдыг яаж чадахгүй болтол нь хуурч мэхлэх
  • дал газар (салхи, жавар хорголох нөмөр дулаан газар)
  • дал мод (далдуу).
  • дал гэр (их гэр)
  • дал мөрөн (өргөн мөрөн).
  • дал гарах (а.далаас илүү наслах; б.бодлого, тооцооны хариу дал байх)
  • дал хүрэх (а.далан настай болох; б.юмны тоо хэмжээ нь дал болох)

Хоршоо үг

  • дал мөр (хүний мөрийн ар хэсэг)br />
  • дал саравч (малын саравчтай хашаа)br />
  • далан ном (далан ширхэг ном)
  • далан хонь (далан толгой хонь)
  • дал дал хийх (хэл дэвсэн олон үг дэмий ярих).

Эсрэг үг

Этгээд үг хэллэг

Зүйр цэцэн үг

Хэвшмэл хэлц

Да ламын бөөсийг алавч сүмийн ажил гэх шиг

Даавуу сав дал хоногийн гүвүүртэй
Илгэн сав ес хоногийн гүвүүртэй

Даага далантай
Бяруу булчинтай

Өвөрмөц хэлц

Дал: дал алгадах: нөхөрсгөөр таашаа­сан байдал үзүүлж, дал мөрийг нь алга­дах.
Хэзээнээс ч билээ. Дал алга­даад нэг саймширхаад байгаа...
дал дал хийх: хэл дэвсэн олон үг дэмий ярих:
Дал дал хийсэн тө­вөгтэй хүн шүү.
дал мөр цохих: найзлах:
Надтай дал мөр цохиж , худлаа царайлаад байгаа юм уу бүү мэд.
дал хавчих: мэдэхгүй гэсэн санааг илэрхийлж дал мөрөө хавчих:
“Дахин уулзаж байна шүү” гэж шивэгнээд лам хүүхний хацрыг хурууны үзүү­рээр эв хавгүй илснээ эргэж түргэн явжээ.
Дулмаа далаа хавчин хоо­лойдоо тоомжиргүй “Хэ” гэжээ (Ч.Ло­дойдамба, Тунгалаг тамир) .
дал шороодох: барилдаад унах:
Ташаан дээгүүр нь давж далаа шороодон татагдаж босохдоо залуу “Юу болов” гэсэн байртай гайхаж нүдээ бүлтийлгэснээ элэг бүсээ тайлж, Насангийн доогуур шурган тахимаа өгчээ (Д. Цэдэнжав, Улаан хамбан зодогт буюу тавын даваа).
далаар нь цэвэр тавих: а. ялах, давах, дийлэх:
Аргагүй л олимпийн аварга шүү. Дарах мэхээрээ далаар нь цэвэр тавьдаг байна шүү.
б. бусдыг яаж чадахгүй болтол нь хуурч мэхлэх:
Миний арга заль гэж их.
Далаар нь цэвэр тавихаа мэднэ ээ.
далыг нь илэх:
а. арга эвийг нь олох:
Далыг нь илээд, эвээр гэгч нь их чулууг бага чулуугаар хөдөлгөвөл их ашиг олно.
б. найзлах:
Бэлэг сэлт өгч далыг нь илээд байгаа болохоор надад их талтай байгаа.
↑ далдалж байтал дал нь гарах

Зөв бичих зүй

  • дал (н) нэр ( I ба II. 1 өөр өөрөөр хувилахыг анхаар!) I. (яс) далны: ~ны мөгөөрс, даланд: ~анд зүү тавих, далнаас: ~наас нь зуурах, о.тоо далнууд

II. 1(тоо) ≈ далан, ~ хүрэх, далан эсвэл 70 - н ном (70 ном), далын: ~ын дотор эргэлдэх,далд: яриа энэ гутлыг ~д өгөх , далаар: ~аар худалдан авах, далаас: ~аас илүү гарах
2 шилж. (их олон) ~ан нөхөөс, ~ан худалч, ~ан долоон үг дэлгэх (их чалчих) да|лаад тоо (дал орчим) ~ мал

  • дал I(1 ~ ~ хийх 2 ~ газар)

дал II (тооны нэр)
дал III (~яс)
дал IV(~мод)

Ертөнцийн гурав

Монгол бичиг

дал I (1 ~ ~ хийх 2 ~ газар)

De&

дал II (тооны нэр)

Dela

дал III (~ яс)

DelO

дал IV (~ мод)

de&



Хуучирсан үг