гал

Wiktionary-с
Шууд очих: залуурдлага, хайлт

Flag of Mongolia.svg Монголоор


Үгийн утга

1 нэр . 1Бодосын илч; шатаж байгаа бодосоос гарсан халуун; 2Хээр гадаа явахдаа нэг оромжинд хамт нийлэн яваа хүмүүс); 3Төрөл бүрийн зэвсгээр дайсныг устган дарах хэрэгсэл; 4зурхай. Сарны зурхайн ёсны таван махбодын нэг; 5шилж. Цог жавхаа.
2 тоо.хуучир . Гурвын тооны ёгт нэр.
3 . гал од од.орон (Ангараг гараг).
4 . гал сүүлт амьт. (Ази, Африк, Европт тархсан, ой болон цэцэрлэгт хүрээлэнд амьдардаг, байшингийн дээвэр болон модонд үүрээ засдаг, жижигхэн биетэй нүүдлийн шувуу).

Үгийн гарал

Галиг

[ǧal]

Дуудлага

[ǧal] (гал)

Шилжсэн утга

  • Цог жавхаа.

Холбоо үг

1.1 гал авалцах (галын дөл шатамхай юманд хүрч асах),

  • гал алдах (а.болгоомжгүйгээс осолдон түймэр тавих; б.шилж. түлэх түлээгүй болох),
  • гал асаах (шатах юманд гал авалцуулах),
  • гал гарах (а.түймэр асах; б.шөнийн цагт алсад гал үзэгдэх),
  • гал долоох (а.циркийн жүжигчин амандаа гал хийх; б.шилж. Хамгийн анх удаа дайнд оролцох),
  • гал дурваганах (гал хөгжин шатах),
  • гал дүрэлзэх (гал хөгжин асах),
  • гал манах (галын цогийг үнсээр булж унтраахгүй байлгах),
  • гал ноцоох (гал асаах),
  • гал ноцох (гал асах),
  • гал сүүмэлзэх (галын дөл тод биш болж үзэгдэх),
  • гал тасрах (а.түлээ түлшгүй болох; б.өрх тусгаарлах),
  • гал тахих (галд архи, тос, идээ зэрэг гал хөгжөөх юм өргөх ёс),
  • гал түлэх (а.гал асаах; б.галд шатах юм хийж хөгжөөх),
  • гал унтрах (гал мөхөх),
  • гал хөгжөөх (галыг улам бадруулан асаах),
  • гал цогших (галын дөл барагдах),
  • гал цохих (хэт цохиж гал гаргах),
  • галд мөргөх (айлд бэр болж очоод галд нь мөргөх),
  • галд өргөх (галд хөгжөөх юм өргөх),
  • галд тэсвэртэй (авсаар халж шатахгүй),
  • галын аюул (галд автах аюул),
  • галын илч (галаас гарах халуун),
  • галын наадам (а.шөнө орой гадаа гал ноцоон тойрон бүжих цэнгүүн; б.цаасан буугаар буудах),
  • галын нөл (галын дөл),
  • галын оч, галын тахилга (хавар намар айл бүр гал асааж, идээний дээжээ өргөн, галын сангийн судар унших уламжлалт ёс заншил),
  • галын хайч (а.түлээг галд хийх, шилгээх, хөгжөөх, засахад зориулсан хайч дүрстэй хэрэгсэл; б.шилж. эхнэр нэртэй боловч үнэндээ айлын зарц),
  • галын шилээвэр (галын хайч),
  • гал сөнөөгч (галын аюулыг унтраах ажил мэргэжил бүхий хүн),
  • гал унтраагуур (түймэр унтраадаг багаж),
  • гал хамгаалагч (цахилгааны аюул ослоос сэргийлэх хэрэгсэл),
  • гал харвуул (шатамхай бодосын галын урсгалаар дайсныг сөнөөх зэвсэг),
  • албины гал (чөтгөрийн гал),
  • чөтгөрийн гал (харанхуйд сүүмэлзэн харагдддаг химийн махбод; зарим чулуулаг, амьтан, амьтны яс, ургамлын нэхдэс тэргүүтэнд бий),
  • ил гал (задгай гал),
  • сүүмгэр гал (хөх гал),
  • хуйларсан гал (эрчилсэн гал),
  • түүдэг гал (хээр түлсэн гал),
  • түймрийн гал (ой хээрийн түймрийн дөл),
  • гал усны гашуун зовлон (олон зүйлийн хүнд зовлон бэрхшээл),
  • гал улаан (час улаан, хурц улаан),
  • гал бурам (галт уулын бялхдас),
  • гал цэцгий (нүдний хар цэцгийн дундах гялбалзам гэгээн, хүүхэн цэцгий),
  • гал үр (хурдан азарганы жинхэнэ удам).

1.2 гал болох (хээр гадаа явахдаа нэг оромжинд нийлэн явах),

  • гал хам (дотнын сайн найз),
  • галын ах (аянчны нэг галын тэргүүлэгч).

1.3 гал нээх (дайсны зүг зэрэг буудах),

  • галын цэг (буудаж буй газар),
  • их бууны гал (их буугаар буудах нь).

1.5 нүдний гал (нүдний цог жавхаа),

  • гал нь буурах (цог жавхаа доройтох).

Хоршоо үг

1.1 гал голомт хорш. (а.айл гэрийн гал түлэх тулга; б.эцэг өвгөдийн үеэс улиран уламжилсан гэр орон; в.өрх гэр),

  • гал дөл хорш. (асаж буй гал, цоролзох заль),
  • гал тогоо хорш. (гал түлж тогоо тавин хоол унд бэлтгэх газар),
  • гал түлш хорш. (түлэх юм, түлсэн юм),
  • гал түлээ хорш. (түлээ түлш),
  • гал түймэр хорш. (их хэмжээний гал),
  • гал түүдэг хорш. (задгай гал),
  • гал утаа хорш. (гал болон түүнээс гарах утаа),
  • гал хөс хорш. (а.шатаж буй зүйл; б.түлээ түлш),
  • гал цахилгаан хорш. (аянга цахилгаан),
  • гал цог хорш. (а.юмны илч гарган шатаж буй үе болон утаа нь барагдаж галтайгаа байгаа нь; б.шилж. хийморьлог, сэргэлэн),
  • гал ус хорш. (а.гал болон ус; б.шилж. эрс тэс, эсрэг тэсрэг).

Эсрэг үг

Этгээд үг

  • гал дуудах АЮУЛ
ГАЛ ДУУДАХ хэл. өөртөө аюулыг бий болгох *Улс төрч: – Би таны асуултанд хариулснаар өөр дээрээ гал дуудаж байж болох юм. Сэтгүүлч: – Тэгвэл өөр асуулт асууя. *Гал дуудсан үг би хэлмээргүй байна.
  • гал унтраах АЮУЛ
ГАЛ УНТРААХ хэл. аюулыг намжаах, болиулах *Намын дотор байгаа санал зөрөлдөөнийхөө галыг унтраахаар намын дарга нь ирэх сард Их хурлаа хийе гэсэн санал гаргаад байна. *Манай хоёр байгууллага хэрүүл маргааныхаа гал унтрааж байж л бид түншилж чадна.

Зүйр цэцэн үг

Нутгийн аялгуу

Хэвшмэл хэлц

  • Гадагш гарахад зэвсэг хэрэгтэй
Гал унтраахад ус хэрэгтэй
  • Гадагш явах хүн амаа хичээ
Гэрт байх хүн галаа хичээ
  • Гадагш явах хүн
Галаа манадаг
  • Гадагш явсангүй хүнээр гал битгий мануул
Аянд яваагүй хүнээр татлага битгий татуул
  • Газар хотойм хурим
Гал шатаам баяр
  • Газар ургамлын булаг
Гал амьдралын булаг
  • Газраа барсан хүн
Галаа барсан хэт
  • Гал галын голомт ондоо
Галлах хүний журам ондоо
  • Гал мэт бадарсан цогцос
Үнс мэт хийснэ
  • Гал олноо гасалгаж
Ганц биеэ амруулах
  • Гал ондоо боловч
Ганзага нэгтэй
  • Гал өөдөө
Ус уруугаа
  • Гал тогоогоор наадвал
Гарын хүнд нь зүйтэй
  • Гал тогоогоор оролдсон хүн гар сулдана
Гань биеэрээ унтарсан хүн хөл улдана
  • Гал тогоотой оролдсон хүн гарын хүнд нь аргагүй
Гандуун зөрүү явсан хүн гачигдалд учрах нь аргагүй
  • Гал түлбэл газар нутаг
Морь уявал газар өтөг
  • Гал түлээгүй утаа гарахгүй
Газар ухаагүй нүх гарахгүй
  • Гал унтартал суухаас биш
Галав юүлтэл суухгүй
  • Гал, үер хоёр
Гай, ядрал хоёр
  • Гал үлээх
Газар гишгэхээс бусад нь худал
  • Гал, хайс оролдсон хүн
Гараа хөөдөхгүй гэж үгүй
  • Гал халуун нас байдаг
Хатаж харьшгүй зориг байдаг
  • Гал хотонд
Гамшиг загасанд
  • Галаа тахивал бага цагаан сар
Тэнгэрээ тахивал их цагаан сар
  • Галаар наадвал
Гараа халаана
  • Галаар олноо гасалгаж
Ганц биеэ бүү баясга
  • Галав дээр хүнээс үнэтэй юмгүй
Гал дээр ширэмнээс бат юмгүй
  • Галд олноо гасалгаж
Ганц биеэ амруулах
  • Галд орсон могой шиг
Гадагшаа гарсан загас шиг
  • Галд үхэх хүн усанд үхэхгүй
Усанд үхэх хүн галд үхэхгүй
  • Галд хийсэн ч шатахгүй
Газарт булсан ч дарагдахгүй
  • Галзуу нохой өөрийн хүний гэж ялгахгүй
Гал түймэр өвч мод гэж ялгахгүй
  • Галт хорхой гурван ертөнц дүүрэвч
Нарны гэрэлд дарагдана
  • Галтайдаа буцалж
Горхитойгоо чангарна
  • Галтайдаа дулаан
Гамтайдаа баян
  • Галтайдаа ноцож
Устайгаа урсана
  • Галыг унтраахад ус хэрэгтэй
Гажууг арилгахад тэмцэл хэрэгтэй
  • Галыг унтраахад ус хэрэгтэй
Өшөөг арилгахад тус хэрэгтэй
  • Галыг уруу нь харуулбал түлэх нь гар өөд
Өөдөө хаясан чулуу өөрийн толгой дээр
  • Галын ажилд оролцохгүй бол халуун ямрыг мэдэхгүй
Гашуун усыг уухгүй бол амттай хоолыг мэдэхгүй
  • Галын дотор сэрүүнгүй
Гай дотор сэхэлгүй
  • Галын дотор сэрүүнгүй
Орчлонгийн дунд амаргүй
  • Галын дөл гар өөд
  • Галын дунд сэрүүнгүй
Гаслангийн дунд жаргалгүй
  • Галын ойр нь
Гамшгийн хол нь
  • Галын ойрх
Хасаг халуун
  • Галын өнгө улаан ч утаа нь харавтар
Гарах сургаал тустай ч үгс нь баарал
  • Галын тус олонд
Галбын тус хүнд
  • Галын халуунд түлээ шатна
Хүний зоригт явдал бүтнэ
  • Галын хор гарахад бэрх
Эмийн хор эдгэрэхэд бэрх
  • Галын хөндий хөгжинө
Хүний хөндий сална
  • Галын хүйг улайж байхад
Газрын хүйг ширэлзэж байхад
  • Галын хэлхээ тулга
Гадасны хэлхээ зэл
  • Галынхаа дэргэд суулгаж
Малынхаа сүүгээр тэжээх
  • Ган болж, газар дэлхий хатах
Гайхал болж, гал усаар уруудах (урсах)
  • Ган гэгч төмрийн охь
Гал гэгч илчийн охь
  • Ган мэт хатуу хүн боловч
Гал мэт хуулиар номхорно
  • Ган сайтай хутга даах нь сайн
Гал сайтай тогоо буцлах нь сайн
  • Ган төмөр боловч галын аясыг дагадаг
Ганга мөрөн боловч газрын аясыг дагадаг
  • Ган халуун ч бол гал хэрэгтэй
Газар хар ч бол зам хэрэгтэй
  • Гангаа барсан хэт
Галаа барсан хүн
  • Гангүй зэвсэг мухар
Галгүй гэр хүйтэн
  • Ганзага сайтай бол сайн ав
Гал сайтай бол долоон гэр
  • Ганц айл бол галаа хичээ
Хоёр айл бол ховоо хичээ
  • Ганц гэр галаа хичээ
Хоёр гэр ховоо хичээ
  • Ганц хүн айл болохгүй
Ганц мод гал болохгүй
  • Ганц хүн хүн биш
Ганц цуцал8 гал биш
  • Ганц хүн хүн болохгүй
Ганц мод гал болохгүй
  • Ганц хүнд
Гал хань
  • Ганц цуцал галын эх
Ганц үнээ малын эх
  • Ганцаар явахаар галлаж яв
  • Ганцаараа ажилласнаас
Галаараа хөдөлсөн нь дээр
  • Гар нэгэнт залгавал хураах хэрэггүй
Гал нэгтэн золговол хоргоох хэрэггүй
  • Гарах хүүгээр
Гал битгий түлүүл
  • Гарзгүй бол олзгүй
Галгүй бол хоолгүй
  • Гомдлыг уураар тайтгаруулдаггүй
Галыг тосоор унтраадаггүй
  • Гомдлыг уураар тайтгаруулж чадахгүй
Галыг тосоор унтрааж болохгүй
  • Гэнэн ховдог тогоогоо
Хэрсүү ховдог галаа

Өвөрмөц хэлц

1.1 гал хүүхэн (нүүрэмгий эмэгтэй),

  • гал ус хоёр шиг (хоорондоо харшилдсан таарамжгүй, эвлэршгүй),
  • гал цогтой (а.ширүүн зан авиртай; б.сэргэлэн жавхаатай),
  • галд орохоос буцахгүй (яахаас ч буцахгүй, шийдсэн, шулуудсан),
  • гал болохгүй зомгол, гар даахгүй тугал (үхэр тэргийг жаахан гэж басамжлан хэлэх хэллэг),
  • гал дээр тос нэмэх (а.тэмцэл хорсол мэтийг өдөөж дэвэргэх; б.юмыг улам лавшруулах, даамжруулах),
  • гал дээр ус хийх (урмыг нь хугалах),
  • галыг нь цахиж, нутгийг нь зааж өгөх (гэргий болгож авах),
  • галын хүүг улайж байхад, газрын хүүг шарлаж байхад (эрт дээр үед),
  • нүүрнээс гал гарах (ихэд ичих, зовох).
  • Гал: гал алдах: а. осолдон түймэр тавих: *Хураалттай ноосны хажууд тамхилж суугаа нөгөө залууг хармагц... харин чи ингэж байж гал алдаж орхив оо гэв (С.Дашдооров, Говийн өндөр). б. түлэх түлээгүй болох: *Их цасанд түлшээр тасалдаж, гал алдсан айл олон байв (Б.Ренчин, Үүрийн туяа).
  • гал болох: а. айл гэр болох: *Нансал бид хоёр чинь гал болоод хорин таван жил өнгөрчээ. б. аяны хүмүүс хээр гадаа явахдаа нэг оромжинд нийлэн явах: *Манай ангийнхан дөрвөн гал болж хуваагдаад, майхан саваа барьцгааж эхэллээ.
  • гал болохгүй зомгол, гар даахгүй тугал: үхэр тэргийг жаахан гэж басамжлан хэлэх хэллэг: *Нүүдэл хиймээр байна. Даанч манайд гал болохгүй зомгол, гар даахгүй тугал байдаг.
  • гал буутал/гартал: цохих, уурлах, хэрэлдэх зэргээр хэцүү сүрхийг илтгэхэд хэлэх үг: *Би зочны дэргэд... Гансүхийн бондгор бөгсөн дээр нь гал гартал хэд сайн алгадаад өнчин хургынх нь хойноос хөөж гаргав (А.Одсэр, Бяцхан Гансүх). *“Та нар авчраад сүйтгэчихвэл дахиж олдохгүй болно. Над эрхлүүлээд өгчихвөл ямар байна?” гэж ярьтал хацрыг нь гал гартал алгадаж аваад... (Жамбалжав, Дуучны хувь заяа). *Хориглох ятгахад минь хүлээж авахгүйн дээр гал буутал хэрэлдээд, Шарав аавд хонио авчирч өгөхөөр явлаа (Чимэддорж нар, Хонь).
  • гал буурах: насжаад тамир тэнхээ буурах, цог жавхаа доройтох: *Ангаагаа нутаглуулахад нь очиж ёс төр гүйцэтгэлцэн бараа болъё гэж шийдээд шогшиж явна даа... гэснээ холын уулын толгойг гал нь буурч яваа нүдээ онийлгон ширтэв (С.Дашдооров, Бууж мордох хорвоо).
  • гал долоох: хамгийн анх удаа дайнд оролцох, дарийн утаа үнэртэх: *Өвөө минь Халх голын дайнд гал долоож явалцсан цэрэг хүн байсан.
  • гал дээр/руу тос нэмэх: юмыг улам лавшруулах, даамжруулах, өдөөх: *Чиний донжигнож гүйдэг ч ёстой л зангууны үлгэр дээ гэж Дашдамба Ханд авгайн ноцоосон гал руу тос нэмлээ (Ж.Пүрэв, Аянга).
  • гал дээр ус хийх: урмыг нь хугалах: *Энэ хариу гал дээр ус хийж, бидний хооронд итгэлцэл гэж үгүй болов оо.
  • гал могой залгиулах: яаруулах, сандруулах: *Манай хүн тэвдүү болохоор намайг сандрааж, гал могой залгиулаад юм хум мартуулчихдаг юм.
  • гал нэмэх: маргаан, тэмцэл, хилэн, хорслыг улам өрөвсгөн өдөөх: *Алтан огт зүрхшээсэнгүйгээр хариуд нь: “Болдог бол бөгтөр Намжилтай хоёуланг нь тонилго” гэж гал нэмжээ (Хасбарс, Тал нутгийн хилэнгийн гал).
  • гал нээх: буудах: *Тэднийг хараад Төмөр: Одоо гал нээе! гэв (Ч.Лувсанжав, Дамдины бага хүү).
  • гал тогоо нийлүүлэх: хоол цай хийх: *Гал тогоо нийлүүлсээр өдөр ч доорхноо өнгөрөх юм.
  • гал ус хоёр шиг: хоорондоо харшилдсан таарамжгүй, эвлэршгүй: *Чи бид хоёрын санаа гал ус хоёр шиг харш юм (З.Сандагаа, Эр бор харцага).
  • гал хам: дотны анд нөхөд: *Цэрэгт талхаа хувааж явсан миний гал хамтай танилц.
  • галд/гал руу орохоос буцахгүй: яахаас ч буцахгүй, шийдсэн, шулуудсан: *Ганц гэм нь сайн моринд гал руу орохоос буцахгүй гүйнэ (Д.Пүрэвдорж, Шарлингийн хар хас).
  • галд хаягдсан шалз шиг: бачимдан сандарч яах ийхээ олохгүй болох: *Галд хаягдсан шалз шиг тэвдэн сандарч, яахаа мэдэхгүй их л самгардаж билээ.
  • галыг нь цахиж, нутгийг нь зааж өгөх: гэргий болгож авах: *Галыг нь цахиж, нутгийг нь зааж өгөх хувьтай бэр аль нутгаас авах вэ?
  • галын дээр тос цутгах: хэрүүл зөрчлийг өдөөж, улам ихэсгэх: *Болоо ван хэмээгч эгнэгт бодонгуй юм тул эдгээр үгсийг сонсож галын дээр тос цутгасан мэт болж, буцлан давалтал хилэгнэх нүдээ дүгрэглэн нээж үсрэн босож... (В.Инжаннаши, Хөх судар).
  • галын хүүг улайж байхад, газрын хүүг шарлаж байхад: (ААЗ) эрт дээр үед: *Галын хүүг улайж байхад, газрын хүүг шарлаж байхад балбын дархан балбаж хийсэн, өөлдийн дархан өнгөлж хийсэн хуучин цахиур буугаа ханын толгойд амраав (Б.Ринчен, Үүрийн туяа).
  • галын хайч/шилээвэр: (хуучир.) нэр нь гэргий боловч үнэндээ зарц хүнийг ёгтлон нэрийдэх нэрийдэл: *Бүжид: “Энэ хүүгээ өсмөгц намайг зайлуулах гэсэн бузар бодлыг мэдсэнээс хойш гэрийн боол, галын хайч болж суухгүй” (Д.Намдаг, Залуу үе). *Хүү нь цэргээс ирээд хүүхэн чамайг авчраад халуун галын хайч хийхдээ харж нэг тэтгэсэнгүй (С.Дашдэндэв, Туулын Дөл).

↑ морины гал таван мянган газар дэгдэх ↑ нүүрнээс гал гарах

Зөв бичих зүй

  • м.к.б гал нэр 1 (шаталт) ~ын наадам, ~ голомт хорш., *~ хүүхэн (нүүрэмгий), *нүүрнээс ~ гарах (ичих) 2 (хээрийн андууд) ~ хам хорш., ~ болох 3 (буу-далт) ~ нээх, их бууны ~ 4 шилж. (цог жавхаа) нүдний ~, галыг, галд, галаар, гал руу
  • м.б гал (1~ асаах, ~ хөс 2баг бүлэг, нэг ~ болох) /~ын/, /~д/, /~ыг/, /~аас/, /~аар/, /~тай/, /~руу/, /~аа/

Монгол бичиг

Ge&


Ишлэл