алт

Wiktionary-с
Шууд очих: залуурдлага, хайлт

Flag of Mongolia.svg Монголоор


Үгийн гарал

Галиг

[altă]

Дуудлага

[altă] (алта)

Үгийн утга

нэр. 1 хими. Хувилахуй ухааны нэгэн язгуур мах­бод, улбар шар өнгөтэй, давтагдан сунахдаа сайн, 2.5-3 хатуулагтай, 19.3 хувийн жинтэй зэвэрдэггүй төмөрлөг эрдэнийн зүйл, үнэт эдлэл хийх ба үнэ цэнийн хэмжүүр болгон хэрэглэнэ: алт олборлох (алт малтаж олборлох), алтны газар (алт малтаж олох газар), алтны нөөц (а.алтны орд; б.улсын сангийн газарт гулууз болон зоосоор хад­галж буй алтан хөмрөг), алтны орд (үйлдвэрийн аргаар олборлоход шаардлага хангахуйц алт ихээр хуримтлагдсан газар), алтны сорьц (алтны эзлэх жин), алтны уурхай (алт олборлох газар), шижир алт (дээд зэргийн алт),
2 Алтаар хийсэн, алт бүхий, алтаар өнгөлсөн: алтан аяга (алтаар хийсэн аяга), алтан бөгж (алтаар хийсэн бөгж), алтан бурхан (алтаар хийсэн бурхан), алтан ганжуур (алтаар бичсэн бурхан багшийн бүрэн зохиол, зарлигийн хураангуй), алтан утас (а.алтыг шувтран татаж, утас мэт нарийн болгосон буюу эсвэл нимгэн алт, алтадмал нимгэн зэс мэтийг утсанд ороосны нэр; б.алтан шаргал саа утас), алтан соёмбо (а.тусгаар төрийн бэлгэдэл; б.Монгол улсын хөдөлмөрийн баатрын онцлох тэмдэг),
3 Маш чухаг, нандин, ховор: алтан амь (халуун амь), алтан дэлхий (эх дэлхий), алтан өлгий (а.төрсөн эх нутгаа энхрийлэн магтсаннэр; б.алтаар цутгасан ембүү), алтан ураг түүх. (Монголын их хаадын язгуур овог), алтан цацар (а.алтан өнгөт гол өргөө; б.морины шинж), алтан гадас. (а.од.орон. Алтан мөнгөн шаргын ордны сүүл талын том од, тэнгэрийн орхилгод оршиж, дэлхийн бөмбөрцгийн хойд зүгийг заана; б.домог. Хөхдэй мэргэн харваачийн хоёр шарга морины аргамжааны гадас), алтан гадас одон (хөдөлмөрийн гарамгай амжилт гаргагсдыг шагнадаг төрийн одон), алтан мөнгөн шарга зурхай. (умард туйлын орой тушаа орших, Тэнгэрийн гох, Тэнгэрийн багана, Тэнгэрийн идээний гэр ордуудын хооронд орших долоон одны орд, энэ ордын нэгдүгээр одыг Алтан гадас гэдэг), алтан мэлхий зурхай. (тэнгэрийн өмнөдөд Хувилгааны ордоос өмнө тийш, Дагалзах дарга, Хувилгааны орд, Тэнгэрийн түлхүүр, Цэрэг тэргүүлэгч, Лаг мэлхий, Энхжингийн шувуу, Өмнөд цэрэг, Тэргүүлэгч ордуудын хооронд орших таван одны орд), *алтан сав нээлгэх зурхай. (хүн нас бармагц үлдэгсэд нь зурхайчид даруйхан очиж, талийгаачийнхаа нас, жил, гараг, амьсгаа хураасан өдөр, цаг, мөчийг нь тодорхой хэлж өгөн, насны нь хэмжээ болсон эсэх, сүнс нь хаа яваа, гэр орон эд юмс, төрөл төрөгсөддөө хоргодсон эсэх, үлдэгсэддээгай цээр бий эсэх, араас нь ямар буян үйлдвэл зохих, хойд төрөл нь юу болох зэргийг зурхайн аргаар олуулахын зэрэгцээ, цогцост нь ямар жилтэй хүн эхэлж гар хүрэх, хэдний өдөр, хэдэн цагт гаргавал зохих, хаашаа зүглэх зэргийг нь хэлүүлэх зан үйл),
4 Алттай зүйрлэм гялалзсан хурц өнгөтэй, алт шиг өнгөтэй: алтан говь (алт шиг шаргалтсан говь), алтан намар (шаргалтсан намар), алтан нар (а.нарны хүндэтгэл; б.монголчуудын эртний өвөг дээдсийн шүтээн), алтан тариа (шаргалтан халиурсан тариа), алтан тахиа (а.тэжээвэр тахиа; б.ёгт. нар), алтан шар (алт шиг шар), алтан сандал (наадмын уралдаанд хоцорч ирсэн морь); алтан суудал (наадмын уралдаанд есд орсон морь), алтан тив хуучир. (эртний судар бичигт Индонезийг ийнхүү нэрлэнэ), Алтан улс түүх. (Жинь улс, Жүрчин улс), алтан хонхорьхуучир. (малгайд унжуулан хадах жингэнэсэн дуутай уртавтар бяцхан хонх), алтан хөөрөг хөгжим. (төмөр, гуулиар хийсэн бяцхан бортого мэт хэлбэртэй, доод амсар тэгш, өндрөөр долоон ямх гаруй, өргөөшөө тэнхлэгээрээ таван ямх шахам, жаазан өлгүүрт дүүжилж, модон цохиураар цохиж хөгжимдөх, цохивор хөгжмийн зэмсэг), тэргүүлсэн алтан хөөрөг хөгжим. (нэг өлгүүрт нэг хөөрөг дүүжилж, хөг эгшиг харилцан өөр өөралтан бужирга амьт. (алтан шар, ногоон, үнсэн хөх хольцолдсон өнгөтэй, яруу дуутай, гэрт тэжээдэг бялзуухай), алтан гургалдай амьт. (зонхилох өнгө шар, жигүүрийн өд бараан, хоёрдугаар сараас намрыг дуустал жиргэдэг нэгэн зүйл дуучин шувуу, эрэгчин эмэгчнээр хамтдаа нисдэг,эрэгчний дуу яруу сонсголонтой), алтан хараацай амьт. (хот суурин газар үүрлэн амьдрах, уран хараацайгаас том, хошуу ахар, бие цох хар, омруу цагаан, цагаавтар бидэртэй, уртавтар шовх нарийн жигүүртэй, нисэх нь хурдан шувуу), алтан бидэр урга. (гялбалзсансайхан улаан өнгөтэй, хэлтэс нь давхцаж, бидэр мэт харагдах бяцхан цэцэг), алтан бөөр урга. (монголд дөрвөн зүйл ургадаг, зарим үр нь хортой, олон наст өвс), алтан гагнуур урга. (уулын бэл, хадны ан цав газар ургадаг, цэцэг улбар шар, улаан, үнэр анхилуун, үндэсний хальс чилгэр, иш гоолиг шулуун, олон наст өвс, үндсийг нь хүн малын шарх, бэртэнгэ, хорын халууныг анагаахад хэрэглэнэ), алтан зул урга. (хар сэвхтэй, цагаан, улаан, шар гурван зүйлийн өнгөтэй, хэд хэдэн хүйс нэгэн дор багтаж сүлжсэн зулын адил цэцэг, сэрүүн цэцгийн навчаас баахан явцуу навчистай олон наст сонгинолог ургамал), алтан цэцэг урга. (улбар шар өнгөтэй, долоон хэлтэстэй, нэгэн ишинд хэд хэдэн цэцэг цэцэглэдэг, том төмслөг үндэстэй, иш нарийн үр нь хавтгай, уулын хажуугаар зэллэн ургадаг, хулуугийн язгуурын олон наст өвс).

Шилжсэн утга

Холбоо үг

Хоршоо үг

алт мөнгө (төмөрлөг эрдэнийн зүйл),

Эсрэг үг

Зүйр цэцэн үг

  • алт мөнгийг эрээд олно, аав ээжийг эрээд олохгүй (аав ээж хүнд ганц л заяадаг),
  • алт шороонд дарагдавч, өнгөө алдахгүй (сайн юм муу орчинд байсан ч чанараа алдахгүй),
  • алт хэдий удавч өнгө хувирахгүй, алдартан хэдий үхсэн ч нэр нь мартагдахгүй (сайн юм хэзээ ч балрахгүй),
  • алтыг зүлгэвэл шарлана, нүүрсийг угаавал харлана (сайн муу юмны чанар өөрчлөгдөхгүй);

Хэвшмэл хэлц

  • Аавын сургаал алт

Ээжийн сургаал эрдэнэ

  • Алт газраас

Алдар номоос

  • Алт гэвэл ухас

Ажил гэвэл гохис

  • Алт ихтийн авир муухай

Хогшил ихтийн зүүд муухай

  • Алт мөнгийг алдвал олоход хялбар

Алдар нэрийг алдвал сэргээхэд бэрх

  • Алт мөнгийг эрвэл олно

Аав ээжийг эрээд олохгүй

  • Алт мөнгө бол чулуу

Арвай будаа бол амьдрал

  • Алт мөнгөөр биеэ чимснээс

Ариун цэврээр биеэ чимэглэ

  • Алт өвөрлөсөн хүн хөлдөж үхнэ

Аргал өвөрлөсөн хүн хөлдөж үхэхгүй

  • Алт сайтынавдар сайн

Агт сайтын уурга сайн

  • Алт сайхан боловч зэсгүйгээр гардаггүй

Амраг сайхан боловч зэмлэлгүйгээр сурдаггүй

  • Алт түлэгдвэл өнгө гарна

Аргал түлэгдвэл үнс гарна

  • Алт удах тутам гэрэлтэй

Авааль удах тутам саналтай

  • Алт удах тутам өнгө ордог

Амраг удах тутам янаг нэмдэг

  • Алт хайлах тутам өнгө гардаг

Амраг удах тутам өөрөө дасдаг

  • Алт хэдий удсан ч өнгө нь хувирахгүй

Алдартан хэдий үхсэн ч нэр нь мартагдахгүй

  • Алт шороонд дарагддаг

Алдар мөнхөд дарагддаггүй

  • Алт элэгдэх тутам өнгө ордог

Эр хүн зовох тутам ухаа ордог

  • Алтаар алтдавч өнгө орохгүй

Амтатныг идүүлэвч тэнхрэхгүй

  • Алтаар арлаад

Мөнгөөр эмживч
Муу юм хэзээд илэрнэ

  • Алтаар солихгүй цаг эрдэнэ

Ахиад ирэхгүй нас эрдэнэ

  • Алтадвал аюулгүй

Мөнгөлбөл мөхөхгүй

  • Алтан аяга барьж

Ааруул гуйж иднэ

  • Алтан бурханд шар нэмж

Арьяабалд маани заах

  • Алтан бүснийх нь гархинаас барьж

Ариун дээлийх нь үртэснээс олох

  • Алтан гургалдай шиг донгодож ч чадна

Адгийн муу хэрээ шиг гуаглаж ч чадна

  • Алтан дэлхий алгын чинээ биш

Амьтан хүн арав тавхан биш

  • Алтан дэлхий атирсан биш

Хорвоо дэлхий хумирсан биш

  • Алтан дэлхий уужим ч бол

Амрах цэнгэх газаргүй хүн

  • Алтан дэлхийг нар гийгүүлдэг

Ард амьтныг эрдэм гийгүүлдэг

  • Алтан дэлхийд авга байх учиртай

Нарт дэлхийд нагац байх учиртай

  • Алтан нар унтрахгүй

Ард олон нугарахгүй

  • Алтан наран гэрлийн манлай

Агаар мандал уудмын манлай

  • Алтан туухай бүсний чимэг

Алаг үр гэрийн чимэг

  • Алтан хошуу хувхайрдаг

Алтдуулсан толгой мөнхөрдөггүй

  • Алтан чимэг гялалзана

Арьсан гутал ээтийнэ

  • Алтан ясны хэлтэрхий

Алаг махны тасархай

  • Алтанд дурлаад ааваа худалдаж

Мөнгөнд дурлаад мөөмөө худалдах

  • Алтат газрын хэрээ шар

Азаргат газрын мод шулуун

  • Алтат уулын нэр мөнх

Алдарт хүний цол мөнх

  • Алтны дэргэд байвал шар нь халдана

Аргалын дэргэд байвал үнэр нь халдана

  • Алтны дэргэдэх гууль шарлана

Сайны дэргэдэх муу сайжирна

  • Алтыг нь аваад авдрыг нь хаях

Эхийг нь аваад үрийг нь гээх

  • Алтыг аргал гэж

Аргалыг алт гэх

  • Алтыг аргалаар үзэж

Аргалыг алтаар үзэх

  • Алтыг тунгааж мэдэх

Амттыг зажилж мэдэх

  • Алтын сайныг хэрэглэж мэднэ

Ах дүүгийн сайныг нөхөрлөж мэднэ

  • Алтын сайныг хэрэглэн байж мэднэ

Агтын сайныг унан байж мэднэ

Өвөрмөц хэлц

алтаа гуулиар, адасгаа турсгаар солих/алтаагуулиас, хадгаа самбайнаас: бүтэлгүй, ашиг­гүй наймаа хийх:Чи бид хоёр ийм л наймаа хийнэ дээ хөөрхий. Алтаа гуулиар, адасгаа турсгаар солиодирж.
алтан ам/амтай: а.үргэлж сайныг зөгнөж, бэлгэ дэмбэрэлтэй сайхан юм ярьдаг: За, алтан амтайдүү минь, ахдаа юу дуулгах гэж ирэв дээ (Б.Бааст, Манаач). б.ярихаас өөр юмгүй, ярих нь сайхан:Манайд нэг алтан амтай, хийх нь биш хэлэх нь олдсон хүн байна даа.
алтан аяганаас ус уух: амьдралд нь аз тохиох, амьдын жаргал эдлэх:“Ийм сайхан залуу хүн яаж үхэж болох юм бэ. Амьд явсан хүн алтан аяганаас ус уудаг юм” гэж Дэжид гуай зэмлэн сургав (Ч.Лодойдамба, Тунгалаг тамир).
алтан бурханд шар нэмэх: илүүц хэрэггүй үйл үйлдэх: Миний оёно урлана гэж юу байхав дээ. Алтан бурханд шар нэмэхтэй адил юм хийлээ гэж ээж зэмлэнэ байх.
алтан гартай: маш мундаг хүн:Хүрлээ алтан гартай эмч байсан юм гэж ард олон үнэлдэг.алтан дэлхий сугаа хавчсан биш:газар мундахгүй, очих газар хаа ч байна: Алтан дэлхий сугаа хавчсанбиш дээ. Би одоо Долгоржавт ингэж шоодуулан царайчилж суухын хэрэг юу билээ (Ж.Пүрэв, Бээлий). алтан дэлхийгээс ангижрах: насан эцэс болох, үхэх: ...алаг нүдэндээ баярын инээд бялхуулж байсан ээж минь алтан дэлхийгээс ангижран одоод хорин жил болчихлоо (Чой­равжаа, Ээжийн минь нүд).
алтан дэлхийн тоосыг хөдөлгөж явах: амьд мэнд байх, амьдрах:Тэ­гээд өчнөөн олон жил алтан дэл­хийн тоосыг хөдөлгөж явахмөртөө үсэг бичиг сураагүй өдий хүрсэндээ ичиж явлаа (Б.Ринчен, Үүрийн туяа).алтан нөмрөгөө нөмрөх:мод урга­мал гандан алт мэт өнгөтэй болох:Хан уулын их тайга алтан нөм­рөгөө нөмөрч,би ч олз омог ихтэй явлаа (С.Эрдэнэ, Хонгор зул).
алтан сав: эхийн умай, хүүхэд олдох сав эрхтэн: Аяа эх хүн алтан савтай төрөх, хүн эхийн алтан савыголж бүрэлдэх нь нэгэн галавт болов чиг ганцаас илүү тохиохгүй бөгөөд эхийн алтан заадас салгаж, алтан умайг цуулж төрсөн хөвгүүн бол Монголын ирээдүйн их хаан Тэмүүжин-Чингис байлаа (Г.Мэнд-Ооёо, Хаан зохионгуйн нууц).
алтан сав татах/нээх: үхсэн хүний хувь шалтгааныг үзэх: Бурхан тэнгэр байдаг л юм бол элэг зүрхээ эмтлэн гашуудаж байгаа эхийн амнаас гарч байгаа чинзалбирал нь, миний хүүг үхүүлсэн харгис лам нарын бузар амнаас гарах уншлагаас ариун байх биз. Алтан савч би лам нарын бузар гараар татуулахгүй гэж гансарсан сэтгэлийн үүднээс хэлжээ (Б.Ринчен, Үүрийн туяа).
алтан утас: захидал бичиг, захиа, өдтэй бичиг:Хоёр хүнийг, хоёр гүрнийг, хорвоо дэлхийг, урд хойд үеийг, эрин зууныг холбон ойртуу­лагч захидал хэмээх алтан утасбүү тасартугай (Л.Түдэв).
алтан хошуу: хов жив:Захирлуу­дад алтан хошуухүргэсэн бололтой. Түүнийг шалтгаангүйгээр ажлаас халчихсан.
алтан хошуу өргөх/хүргэх:(үл тааш.)ховлох, хов мэдүүлэх:Чи очоод ноёндоо наадах чинь хуу­рамч лам, цаад цорж лам нь бас хуурамч биз гэж алтан хошуу өргөж, шан хүртэх гээ юү? (Ж.Пүрэв, Гурван зангилаа). Хонио олигтой хариулахгүй чоно тэжээсээр байгаад түүнийхээ горыг амсаж байгаа нь тэр гээд хэн нэг нь дээшээ алтан хошуу өргөвөляах билээ (Зян Рун, Чонон сүлд).
алтан хумст: хулгайч:Эзэгтэйн юманд дандаа хуруу дүрдэг алтан хумст шивэгчин байгаа юм.
алтан чээжтэй, мөнгөн бөгстэй гэх шахах:хэлэх сайн үгээ олж ядах:Баярласан талархсандаа ч тэрүү түүнийг алтан чээжтэй, мөнгөн бөгстэй гэж хэлэх шахсан шүү.
алтанд умбах: бүх зүйлээр элбэг дэлбэг байх:Чи ингэж ажиллавал, алтанд умбаж амьдарна гэж байсан мөрөөдөл чинь талаар болно шүү.
алтны дэргэдэх гууль шарлах: сайн юмны хажуудах юм нь түүний нөлөөгөөр сайжрах, сайн үлгэр дуурайлал авах:Жавзаатай найзалж, хичээлээ сайн хийж, шалгалтандаа онц дүн авсанд хүн бүр л алтны дэргэдэх гууль шарланагэгч энэ дээ хэмээн магтаж гарлаа.
алтыг нь аваад авдрыг нь хаях: бүхэл бүтэн юмнаас зөвхөн өөрт хэрэгтэйг аваад, бусдыг нь үлтоох:Ринчен: “Ээ, мэдэхгүй, одоо энэ алтны компаниуд алтыг нь аваад авдрыг нь хаях гэгчээр л бай­гальтай харьцаж байна шүү дээ.
чих нь алт болох: бага залуу хүн эрээ цээргүй үг яриа сонсох
алтаа гуулиас, хадгаа самбайнаас: бүтэлгүй, ашиггүй наймаа хийх
алтанд умбах: бүх зүйлээр элбэг дэлбэг байх
алтыг аргалаар зарах: үнэтэй юмыг хямд төсөр юмаар арилжих
алтан аяганаас ус уух: амьдралд нь аз тохиох, амьдын жаргал эдлэ
арьяавалд ном зааж, алтан бурханд шар нэмэх: а.биеэсээ илүү мэдлэгтэй хүнд мэдэмхийрэн аашлах; б.илүүц ажил хийх
алтан дэлхий сугаа хавчсан биш: газар мундсан биш, очих газар хаана ч байна
алтан боломжийг алдах: аятайхан боломжийг алдах

Зөв бичих зүй

Ертөнцийн гурав

Монгол бичиг

felda

Хуучирсан үг